Saudi Pakistan Turkey Alliance: સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીએ તાજેતરમાં જ રક્ષા કરાર કર્યો છે. બીજી તરફ છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં પશ્ચિમના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે UAE સંપૂર્ણપણે ઇઝરાયલની સાથે છે અને આ ભાગીદારીની કોઈ સીમા નથી. આવી સ્થિતિમાં સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાનની રક્ષા સંધિને અનેક નિષ્ણાતો UAE-ઇઝરાયલ ભાગીદારીના મુકાબલા તરીકે જોઈ રહ્યા છે. બંને ગઠબંધનો સામે પડકારો અને તકો અંગે નિષ્ણાતો પોતાના-પોતાના દાવા કરી રહ્યા છે.
MEEના અહેવાલ અનુસાર આ વર્ષની શરૂઆતમાં UAE પર ઈરાની ડ્રોન અને મિસાઇલોથી હુમલો થયો ત્યારે ઇઝરાયલે આયર્ન ડોમ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ મોકલી હતી. UAE પણ ઈરાન પર હુમલા કરવામાં ઇઝરાયલ સાથે સામેલ થયું હતું. બીજી તરફ યમનમાં હૂથીઓના સાઉદી અરેબિયાની જાજાન રિફાઇનરી પરના હુમલા સામે પાકિસ્તાન અને તુર્કી આગળ આવ્યા નહોતા.
પ્રથમ નજરે UAE-ઇઝરાયલ જૂથ બંને પક્ષોને વધુ નક્કર લાભ આપે છે પરંતુ મક્કા કરાર આખરે વ્યાપક અસર પાડી શકે છે અને તે માત્ર લેવડદેવડ સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં.- પૂર્વ અમેરિકન ઇન્ટેલિજન્સ અધિકારી થિયોડોર
UAE-ઇઝરાયલ સહયોગ
UAE અને ઇઝરાયલ દાયકાઓથી સહયોગ કરી રહ્યા છે. 2020માં તેમના સંબંધોને જાહેરમાં માન્યતા મળી, જ્યારે અબુ ધાબીએ અમેરિકાની મધ્યસ્થીવાળા અબ્રાહમ કરાર હેઠળ ઇઝરાયલને સત્તાવાર રીતે માન્યતા આપી. અબ્રાહમ કરારે વોશિંગ્ટનમાં UAEના શાસક અલ-નાહયાન પરિવાર માટે સમર્થનને મજબૂત કર્યું છે.
વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે UAE અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના ગઠબંધનમાં ઊંડાણનો અભાવ છે. કેટલીક બાબતોમાં મક્કા કરાર તેનાથી બરાબર વિપરીત છે. ભૂ-રાજકીય સલાહકાર અયહમ કામેલે કહ્યું કે UAE-ઇઝરાયલ ગઠબંધન એક રાજકીય કરાર છે. બીજી તરફ મક્કા કરારનો પાયો સૈન્ય આધારિત છે પરંતુ તેના અનેક રાજકીય અર્થ છે.
UAE-ઇઝરાયલ ગઠબંધન એક રાજકીય કરાર છે પરંતુ વાસ્તવમાં તેને સૈન્ય અને ઇન્ટેલિજન્સ સાથે જોડાયેલા પાસાઓ જ વ્યાખ્યાયિત કરી શકે છે.- જિયોપોલિટિકલ એનાલિસ્ટ અયહમ કામેલ
ખતરા અંગે અલગ-અલગ દૃષ્ટિકોણ
NATOમાં તુર્કીની સેના બીજી સૌથી મોટી સેના છે. સાઉદી અરેબિયા અરબ દુનિયાની એકમાત્ર G-20 અર્થવ્યવસ્થા છે અને પાકિસ્તાન એકમાત્ર પરમાણુ હથિયાર ધરાવતો મુસ્લિમ દેશ છે. સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન દાયકાઓથી સહયોગી રહ્યા છે. જોકે આ બધું હોવા છતાં બંને દેશો સામે અલગ-અલગ ખતરા છે.
સાઉદી અરેબિયા સામાન્ય રીતે ઈરાનને ખતરો માને છે. બીજી તરફ પાકિસ્તાને હંમેશાં ભારતને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની સૈન્ય તૈયારીઓ કરી છે. કેટલાક વર્ષો પહેલાં સુધી મુસ્લિમ બ્રધરહૂડને લઈને પણ તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે તણાવ રહ્યો હતો. 2019માં તો જમાલ ખાશોગીની હત્યાના મામલે બંને દેશો વચ્ચે તણાવ ઘણો વધી ગયો હતો.
કયું ગઠબંધન વધુ અસરકારક
ખાડી મામલાના નિષ્ણાત નીલ ક્વિલિયમ કહે છે કે સાઉદી-પાકિસ્તાન-તુર્કીનું ગઠબંધન જટિલ છે, કારણ કે દરેક દેશ અલગ-અલગ પ્રાદેશિક વાતાવરણમાં કામ કરે છે. ત્રણેય દેશો માટે એકસાથે કામ કરવાની રીત શોધવા અને પરસ્પર તાલમેલ માટે વધુ પ્રયાસ અને રાજકીય ઇચ્છાશક્તિની જરૂર પડશે.
ઈરાન વિરુદ્ધની લડાઈએ ઇઝરાયલ અને UAE વચ્ચેના સંબંધોને વધુ મજબૂત કર્યા છે. ક્વિલિયમે ઇઝરાયલ-UAE જૂથને વધુ અસરકારક ગણાવ્યું. તેમણે કહ્યું કે અબ્રાહમ કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા બાદથી આ સંબંધને મજબૂત થવાનો સમય મળ્યો છે. ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા બાદથી અમે બંને દેશોને નજીક આવતા જોયા છે.
UAE પાસે મુખ્યત્વે એવા અમેરિકન હથિયારો છે, જે ઇઝરાયલી સિસ્ટમ સાથે મળીને કામ કરી શકે છે. આ બંને દેશોના તાલમેલ અને શક્તિને વધારે છે.- એલિઝાબેથ ડેન્ટ
વધુ સારી ઇન્ટરઓપરેબિલિટીનો મામલો
બંને ગઠબંધનોને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ સવાલ એ છે કે કયા ગઠબંધનમાં વધુ સારી ઇન્ટરઓપરેબિલિટી એટલે કે એકબીજાની સિસ્ટમ સાથે કામ કરવાની ક્ષમતા છે. તુર્કી અમેરિકા સાથે NATOનું સભ્ય છે. સાઉદી અરેબિયા પણ લાંબા સમયથી હથિયારોની સપ્લાય માટે અમેરિકા પર નિર્ભર રહ્યું છે. પાકિસ્તાનને પણ અમેરિકન જૂથનો જ હિસ્સો માનવામાં આવે છે. આ છતાં ઊંડો તાલમેલ સ્થાપિત કરવો પડકારરૂપ બની શકે છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં પાકિસ્તાનને હથિયારો સપ્લાય કરનાર મુખ્ય દેશ ચીન રહ્યું છે. તુર્કી સાઉદી અરેબિયાને પોતાના ‘કાન’ ફાઇટર જેટ વેચવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે પરંતુ સાઉદી અરેબિયાની નજર અમેરિકાના F-35 પર છે. જોકે પાકિસ્તાન, તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા અમેરિકા સાથે ઇઝરાયલના રક્ષા સહયોગના સ્તરની બરાબરી કરી શકતા નથી.
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે UAE પાસે મુખ્યત્વે અમેરિકન હથિયારો છે, જે ઇઝરાયલી સિસ્ટમ સાથે સરળતાથી કામ કરી શકે છે. તેમની પાસે પૈસા અને પ્રાદેશિક શક્તિ પણ છે. જોકે તુર્કી, સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાને જાહેરમાં જે કરાર કર્યો છે, તેનાથી આ ગઠબંધનને આગળ વધવાની શક્યતા વધુ બને છે.
