US Israel Iran War Analysis: US-ઇઝરાયેલ અને ઈરાન જંગના બરાબર 40મા દિવસે, 7-8 એપ્રિલ 2026 ના રોજ પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતાથી સીઝફાયર (યુદ્ધવિરામ) થઈ ગયું. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કહ્યું કે પાકિસ્તાની વડાપ્રધાન શહેબાઝ શરીફે બંને પક્ષો સાથે સતત વાત કરી અને છેલ્લી ઘડીએ 20 દિવસનું સીઝફાયર મંજૂર કરાવી લીધું. ઈરાને પણ તેનો સ્વીકાર કર્યો, પરંતુ 10 શરતો પણ રાખી. ચીને પણ ઈરાનને આ નિર્ણય માટે તૈયાર કર્યું. ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર લખ્યું કે આ ‘દુનિયા માટે શાંતિનો મોટો દિવસ’ છે. સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે આ જંગમાં કોણે શું મેળવ્યું અને શું ગુમાવ્યું? આવો સમજીએ…
સવાલ ૧: અમેરિકા અને ઇઝરાયેલે આ જંગથી શું હાંસલ કર્યું અને શું ગુમાવ્યું?
જવાબ: અમેરિકા-ઇઝરાયેલે મળીને ઈરાનની મિલિટ્રી તાકાતને ભારે ફટકો આપ્યો…
ઈરાનની નૌસેના લગભગ પૂરી રીતે નષ્ટ થઈ ગઈ, મિસાઈલ અને ડ્રોન ક્ષમતા ઘણી ઓછી થઈ ગઈ, એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામને વર્ષો પાછળ ધકેલી દેવામાં આવ્યો.
સુપ્રીમ લીડર આયતુલ્લા અલી ખામેનેઈ સહિત ઘણા ટોચના નેતાઓ માર્યા ગયા અને ઈરાનની ઘણી સૈન્ય ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાઈટ્સ તબાહ થઈ ગઈ.
ટ્રમ્પે આને ‘ટોટલ એન્ડ કમ્પ્લીટ વિક્ટ્રી’ ગણાવી અને કહ્યું કે યુરેનિયમનો મુદ્દો પણ ‘પરફેક્ટલી ટેકન કેર ઓફ’ હશે, પરંતુ નુકસાન પણ ઘણું મોટું હતું.
જોકે, સેન્ટર ફોર સ્ટ્રેટેજિક એન્ડ ઇન્ટરનેશનલ સ્ટડીઝ (CSIS) ના રિપોર્ટ મુજબ, અમેરિકાએ 80.4 અબજ ડોલરથી વધુનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડ્યો. અમેરિકાના ઘણા બેઝ અને દૂતાવાસો પર હુમલા થયા અને સોફ્ટ પાવરને ભારે ઈજા પહોંચી. ગલ્ફ દેશો અને યુરોપ સાથે સંબંધો બગડ્યા. ઇઝરાયેલમાં ડઝનબંધ લોકો માર્યા ગયા, લેબનાનમાં જમીની લડાઈમાં ભારે કિંમત ચૂકવવી પડી અને હિઝબુલ્લાહને પૂરી રીતે ખતમ કરી શકાયું નહીં. વૈશ્વિક તેલ સંકટથી અમેરિકન ગ્રાહકોએ પણ મોંઘવારી સહન કરવી પડી. કુલ મળીને મિલિટ્રી લેવલ પર સફળતા મળી, પરંતુ રેજીમ ચેન્જ (શાસન પરિવર્તન) થઈ શક્યું નહીં અને સ્થાયી શાંતિને બદલે માત્ર અસ્થાયી સીઝફાયર થયું.
સવાલ ૨: ઈરાને આ જંગથી શું હાંસલ કર્યું અને શું ગુમાવ્યું?
જવાબ: ઈરાન માટે સૌથી મોટી સિદ્ધિ એ હતી કે તેનું શાસન ટકી રહ્યું. આયતુલ્લા અલી ખામેનેઈના મૃત્યુ પછી મુજ્તબા ખામેનેઈને નવા સુપ્રીમ લીડર બનાવી દેવામાં આવ્યા અને હાર્ડલાઇનર્સની પકડ વધુ મજબૂત થઈ ગઈ. ઈરાને અમેરિકા-ઇઝરાયેલને મજબૂર કર્યા કે તેઓ સીઝફાયર પર આવે અને ઇસ્લામાબાદમાં વાતચીતની ટેબલ પર બેસે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બંધ કરીને ઈરાને દુનિયાને તેલ સંકટનો પાઠ ભણાવ્યો, તેલની કિંમતો વધારીને થોડા દિવસો માટે વધારાની આવક પણ મેળવી અને પોતાની 10 મુદ્દાની યોજનાને ‘સ્વીકાર’ કરાવવાનો દાવો કર્યો. મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, ઈરાને દરરોજ 130 મિલિયન ડોલર કમાયા. ઈરાને અમેરિકન બેઝ અને ખાડી દેશોને નુકસાન પહોંચાડ્યું, જેનાથી તેણે પોતાની તાકાત બતાવી, પરંતુ નુકસાન ઘણું ભારે પડ્યું.
ઈરાનમાં આશરે 4 હજાર લોકો માર્યા ગયા, હોસ્પિટલ, સ્કૂલ, યુનિવર્સિટી અને તેલ-ગેસ ફેસિલિટી જેવી કે ખાર્ગ આઇલેન્ડ તબાહ થઈ ગયા.
મિલિટ્રી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, નૌસેના અને એર ડિફેન્સ લગભગ નષ્ટ થઈ ગયા.
ઇકોનોમી ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થઈ, લાખો લોકો બેઘર થઈ ગયા અને હિઝબુલ્લાહ જેવા સાથી જૂથોને પણ નુકસાન થયું. કુલ મળીને ઈરાને બતાવી દીધું કે તે સરળતાથી તૂટવાનું નથી, પરંતુ અંદરની તબાહી ઘણી ઊંડી હતી.
સવાલ ૩: આ જંગથી પૂરી દુનિયા પર શું અસર પડી?
જવાબ: ખાડી દેશો એટલે કે સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કતાર અને કુવૈત પર સૌથી વધુ અસર પડી. તેલની કિંમતો આસમાને પહોંચી ગઈ, બંદરો અને એરપોર્ટ ક્ષતિગ્રસ્ત થયા, ફ્લાઈટ્સ રદ થઈ ગઈ અને ખાવા-પીવાની ચીજોના ભાવ વધી ગયા.
લેબનાનમાં 15 લાખથી વધુ લોકો બેઘર થયા અને 1,500 થી વધુ મોત થયા. ઇરાક, બહેરીન અને જોર્ડન જેવા દેશોમાં પણ હુમલા થયા. પૂરી દુનિયામાં શિપિંગ રૂટ બદલાઈ ગયા, સ્ટોક માર્કેટ પડ્યા અને એશિયામાં ઈંધણની અછત થઈ ગઈ. રશિયા અને ચીનને ફાયદો થયો કારણ કે તેલ-ગેસની કિંમતો વધવાથી તેમની આવક વધી. યુરોપને ઉર્જા સંકટનો સામનો કરવો પડ્યો. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોના મતે લાખો લોકો વિસ્થાપિત થયા અને ગ્લોબલ ઇકોનોમીને અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું.
સવાલ ૪: આ જંગમાં ભારતની જીત કે હાર કઈ રીતે થઈ?
જવાબ: ભારતને મોટું આર્થિક નુકસાન થયું. ઈરાને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બંધ કરી દીધું, જેનાથી ભારતનો 85-90 ટકા ક્રૂડ ઓઈલ અને અડધી LPG સપ્લાય અટકી ગઈ. તેલની કિંમતો 70 ડોલરથી વધીને 110-120 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગઈ. દેશમાં પેટ્રોલ-ડીઝલની લાઈનો લાગી ગઈ, LPG સિલિન્ડરના બ્લેક માર્કેટ રેટ 4,000 રૂપિયા સુધી ચાલ્યા ગયા, રેસ્ટોરાં બંધ થવા લાગી અને ઘણી જગ્યાએ લાકડા-કોલસાનો ઉપયોગ શરૂ થઈ ગયો. ફર્ટિલાઈઝર પ્લાન્ટ્સ અને પાવર ગ્રીડ્સ 70 ટકા ક્ષમતા પર ચાલવા લાગ્યા.
સરકારે એક્સાઈઝ ડ્યુટી ઘટાડીને 1.55 ટ્રિલિયન રૂપિયા (16.4 બિલિયન ડોલર) ની આવક ગુમાવી અને રૂપિયો ડોલર સામે 94.78 સુધી ગગડી ગયો. સ્ટોક માર્કેટ પાંચ અઠવાડિયા સુધી સતત પડ્યું અને વિદેશી રોકાણકારોએ 3 બિલિયન ડોલર કાઢી લીધા. એવિએશન સેક્ટરને દર અઠવાડિયે 875 કરોડ રૂપિયાનું નુકસાન થયું. કુલ મળીને આ જંગ ભારતની એનર્જી સિક્યોરિટી અને ઇકોનોમીને ખરાબ રીતે હલાવી ગઈ. આ સિવાય 91 લાખ ભારતીયો ખાડી દેશોમાં કામ કરે છે, જે દર વર્ષે 50 બિલિયન ડોલરથી વધુ રેમિટન્સ મોકલે છે. જંગને કારણે ગલ્ફની અર્થવ્યવસ્થાઓ સંકોચાવા લાગી, નોકરીઓ જતી રહી અને ભારતીયોને પાછા લાવવા પડ્યા. ગ્રામીણ પરિવારોની આવક અટકી ગઈ, જેનાથી લાખો ઘરોની અર્થવ્યવસ્થા પ્રભાવિત થઈ. એક્સપર્ટનું કહેવું છે કે ‘ગલ્ફનો દરેક ભારતીય 4-5 લોકોનો પરિવાર સંભાળે છે, એટલે કે 4-5 કરોડ ભારતીયો સીધા પ્રભાવિત છે.’
સવાલ ૫: આખરે આ જંગમાં કોણે શું હાંસલ કર્યું? કોઈ જીત્યું કે બધા હાર્યા?
જવાબ: ફોરેન એક્સપર્ટ્સ અને NEHU ના પ્રોફેસર પ્રસેનજીત બિસ્વાસનું કહેવું છે કે કોઈ સ્પષ્ટ વિજેતા નથી. અમેરિકા-ઇઝરાયેલે મિલિટ્રી લેવલ પર ઈરાનની તાકાતને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું અને ન્યુક્લિયર પ્રોગ્રામને પાછળ ધકેલ્યો, પરંતુ રેજીમ ચેન્જ કરી શક્યા નહીં અને ઈરાનને પૂરી રીતે તોડી શક્યા નહીં. ઈરાને હોર્મુઝના હથિયારનો ઉપયોગ કરીને દુનિયાને પોતાનો દમ બતાવ્યો, સીઝફાયર પર મજબૂર કર્યા અને પોતાના શાસનને બચાવી રાખ્યું.’
ટ્રમ્પ ‘વિક્ટ્રી’ નો દાવો કરી રહ્યા છે, પરંતુ ખર્ચ ઘણો વધારે પડ્યો અને રણનીતિમાં ખામીઓ દેખાઈ. ઈરાન આને ‘ગ્રેટ વિક્ટ્રી’ કહી રહ્યું છે, પરંતુ તેનું આંતરિક નુકસાન ઘણું ભારે છે. પ્રસેનજીત બિસ્વાસે કહ્યું, ‘અસલી વિજેતા રશિયા અને ચીન બન્યા, જેમને તેલની ઉંચી કિંમતોથી ફાયદો થયો. જંગે સાબિત કરી દીધું કે આધુનિક યુદ્ધમાં નાનો દેશ પણ મોટી તાકાતને લાંબા સમય સુધી ફેરવી શકે છે, પરંતુ કિંમત દરેકને ચૂકવવી પડે છે.’ હવે ઇસ્લામાબાદની વાતચીતમાંથી શું સ્થાયી સમજૂતી નીકળે છે, તે જોવાનું બાકી છે. આ 40 દિવસની જંગ હજારો જિંદગીઓ લઈ ગઈ, અબજો ડોલરનું નુકસાન થયું અને પૂરી દુનિયાને હલાવી દીધી.
