US Soft Power Decline 2026: અમેરિકી શક્તિનો વાસ્તવિક અને લાંબાગાળાનો સ્ત્રોત ક્યારેય માત્ર તેની સૈન્ય શ્રેષ્ઠતા કે આર્થિક ક્ષમતા રહ્યો નથી, પરંતુ તે ‘સોફ્ટ પાવર’ રહી છે જેણે અમેરિકાને વૈશ્વિક રાજનીતિમાં એક વિશિષ્ટ નૈતિક અને વૈચારિક સ્થાન અપાવ્યું. દ્વિતીય વિશ્વ યુદ્ધ પછી ઉભરેલી અમેરિકી નેતૃત્વકારી ભૂમિકા એ હકીકત પર આધારિત હતી કે અમેરિકા માત્ર શક્તિનો પ્રયોગ કરતું નહોતું, પરંતુ તેમ કરતી વખતે તે સંસ્થાકીય વૈધતા, ભાગીદારી અને સહિયારા મૂલ્યો પર પણ ભાર મૂકતું હતું. માર્શલ પ્લાન, બ્રેટન વુડ્સ સંસ્થાઓ, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પ્રણાલી, વૈશ્વિક આરોગ્ય માળખું અને વિકાસ સહાય કાર્યક્રમો… આ તમામ અમેરિકી સોફ્ટ પાવરના એવા સાધનો હતા, જેમણે શક્તિને સ્વીકાર્ય અને આકર્ષક બનાવી.
ટ્રમ્પ ૨.૦ માં તૂટ્યું સંતુલન
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળ (ટ્રમ્પ ૨.૦) માં આ સંતુલન લગભગ સંપૂર્ણપણે તૂટી ગયું છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૫ પછીથી ટ્રમ્પ પ્રશાસનની વિદેશ નીતિનો કેન્દ્રીય સૂર સહયોગ કે નેતૃત્વ નહીં, પરંતુ સંકુચિત રાષ્ટ્રવાદ, લેણ-દેણ આધારિત કૂટનીતિ અને જાહેર અપમાન દ્વારા દબાણ બનાવવાની વૃત્તિ રહી છે. આ અભિગમ માત્ર અમેરિકી સોફ્ટ પાવરને નબળો જ નથી પાડતો, પરંતુ તેને સક્રિય રીતે નષ્ટ કરતો જણાય છે. જે અમેરિકાને ક્યારેય સંસ્થાકીય સ્થિરતા અને વૈશ્વિક સાર્વજનિક વસ્તુઓના પ્રદાતા માનવામાં આવતું હતું, તે જ હવે અવિશ્વસનીય, અણધાર્યા અને આત્મકેન્દ્રી શક્તિ તરીકે જોવામાં આવવા લાગ્યું છે.
સોફ્ટ પાવરની અવધારણા એ સ્પષ્ટ કરે છે કે પ્રભાવ માત્ર ડર કે દંડથી નથી આવતો, પરંતુ આકર્ષણ, વૈધતા અને ભરોસાથી આવે છે. અમેરિકાની સંસ્કૃતિ, ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રણાલી, વૈજ્ઞાનિક નેતૃત્વ, ઉદાર રાજકીય આદર્શો અને બહુપક્ષીય સંસ્થાઓમાં તેની અગ્રણી ભૂમિકા… આ તમામે દાયકાઓ સુધી તેને તે નૈતિક સરસાઈ આપી, જેને ન તો સોવિયત સંઘ અને ન તો પછીથી ચીન સંપૂર્ણપણે પડકારી શક્યા. પરંતુ ટ્રમ્પ ૨.૦ હેઠળ અમેરિકા પોતે જ આ સ્ત્રોતોને નબળા પાડી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક નૈતિક મૂડીને સ્વેચ્છાએ નષ્ટ કરવા જેવું
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) થી અમેરિકાનું ઔપચારિક અને વૈચારિક અળગાપણું, વૈશ્વિક મહામારીના અનુભવો હોવા છતાં, એ માનસિકતા દર્શાવે છે કે બહુપક્ષીય સહયોગ અમેરિકા માટે બોજ છે, સંસાધન નહીં. આનાથી પણ વધુ ગંભીર નિર્ણય હતો USAID ને બંધ કરવાનો અને વિદેશી વિકાસ સહાયને લગભગ સમાપ્ત કરી દેવાનો. USAID માત્ર એક અમલદારશાહી સંસ્થા નહોતી, તે અમેરિકી સોફ્ટ પાવરનો સૌથી નક્કર, સૌથી પાયાનો અને સૌથી માનવીય ચહેરો હતી. આફ્રિકા, એશિયા અને લેટિન અમેરિકામાં અમેરિકાની હાજરી મોટેભાગે સૈનિકોથી નહીં, પણ ડોક્ટરો, શિક્ષકો, એન્જિનિયરો અને વિકાસ નિષ્ણાતો દ્વારા અનુભવાતી હતી. ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા આ તંત્રને સમાપ્ત કરવું એ અમેરિકાની વૈશ્વિક નૈતિક મૂડીને સ્વેચ્છાએ નષ્ટ કરવા જેવું છે.
આ નિર્ણયની અસર માત્ર વિકાસશીલ દેશો સુધી સીમિત નથી. આનાથી અમેરિકાની તે ક્ષમતા પણ ક્ષીણ થાય છે, જેના માધ્યમથી તે સંકટ સમયે વૈશ્વિક નેતૃત્વ કરી શકતું હતું. કુદરતી આફતો, આરોગ્ય કટોકટી, ખાદ્ય અસુરક્ષા, આ તમામ ક્ષેત્રોમાં અમેરિકાની ગેરહાજરીએ એ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે તે હવે વૈશ્વિક સાર્વજનિક હિતોનું સ્વાભાવિક રક્ષક રહેવા માંગતું નથી. આ સોફ્ટ પાવરના પરિત્યાગનો સૌથી ખતરનાક સંકેત છે.
અમેરિકા હવે સાથીઓ સાથે પણ સોદાબાજી કરી રહ્યું છે!
યુરોપ અને કેનેડા સાથે ટ્રમ્પ ૨.૦ ના સંબંધોએ આ પતનને વધુ ઊંડું બનાવ્યું છે. ગ્રીનલેન્ડ પર ટ્રમ્પની જાહેર ટિપ્પણીઓ, જેમાં વ્યૂહાત્મક નિયંત્રણની ભાષા અને આર્થિક દબાણની ધમકીઓ સામેલ હતી, તેણે ટ્રાન્સએટલાન્ટિક સંબંધોને ઊંડી ઈજા પહોંચાડી. યુરોપિયન યુનિયનના ઘણા દેશો પર ટેરિફ લગાવવાની ધમકી માત્ર એક વ્યાપારી વિવાદ નહોતો, પરંતુ એ વાતનું પ્રમાણ હતું કે અમેરિકા હવે સાથીઓને નિયમ-આધારિત વ્યવસ્થાના ભાગીદાર નહીં, પરંતુ સોદાબાજીના હરીફ માને છે. કેનેડા સાથેના સંબંધોમાં આ વૃત્તિ વધુ ચિંતાજનક રહી છે. જાહેર મંચો પર કેનેડાની સાર્વભૌમત્વ પર સવાલ ઉઠાવવા અને એવો સંકેત આપવો કે તેનું અસ્તિત્વ અમેરિકી કૃપા પર નિર્ભર છે, તે લોકશાહી આત્મીયતાને નષ્ટ કરે છે જે દાયકાઓ સુધી બંને દેશોના સંબંધોનો પાયો રહી છે. સોફ્ટ પાવરની દૃષ્ટિએ આ આત્મઘાતી નીતિ છે, કારણ કે ભરોસા અને સન્માન વિના ગઠબંધન ટકી શકતા નથી.
ટ્રમ્પની ટેરિફ નીતિથી ચીનને લાભ
ટ્રમ્પ પ્રશાસનની ટેરિફ નીતિ પણ અમેરિકી સોફ્ટ પાવરના ક્ષરણનું એક કેન્દ્રીય તત્વ છે. દ્વિતીય વિશ્વ યુદ્ધ પછી જે મુક્ત વ્યાપાર વ્યવસ્થાને અમેરિકાએ પોતે નિર્મિત અને સુરક્ષિત કરી હતી, તેની જ વિરુદ્ધ હવે તે દેશ સૌથી આક્રમક દેખાય છે. જ્યારે આર્થિક નીતિને દંડ અને દબાણના સાધન તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, ત્યારે તે આકર્ષણ પેદા નથી કરતી, પરંતુ પ્રતિકાર અને વૈકલ્પિક ગઠબંધનોને જન્મ આપે છે. આ સંદર્ભમાં ચીની ભૂમિકા વિશેષ રૂપે મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. અમેરિકી સોફ્ટ પાવરના આ સ્વેચ્છિક ક્ષરણે ચીન માટે વ્યૂહાત્મક તકો ઉભી કરી છે. ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’, વૈશ્વિક દક્ષિણમાં રોકાણ, બહુપક્ષીય મંચો પર સક્રિય ભાગીદારી અને વિકાસ સહાય દ્વારા ચીન પોતાની જાતને એક સ્થિર અને ઉપલબ્ધ ભાગીદાર તરીકે રજૂ કરી રહ્યું છે. ભલે ચીનના ઈરાદાઓ પર પ્રશ્નો ઉઠતા હોય, પરંતુ એ નિર્વિવાદ છે કે અમેરિકા દ્વારા છોડાયેલી જગ્યાઓને તે ઝડપથી ભરી રહ્યું છે.
ભારત-અમેરિકા સંબંધો પર શું અસર?
આ બદલાતા વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં અમેરિકી સોફ્ટ પાવરના ક્ષરણના ગર્ભિતાર્થો ભારત માટે વિશેષરૂપે મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત અને અમેરિકાના સંબંધો છેલ્લા બે દાયકામાં વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી તરફ વધ્યા છે, પરંતુ આ ભાગીદારી માત્ર સૈન્ય સહયોગ કે વ્યાપાર પર આધારિત રહી નથી. લોકશાહી મૂલ્યો, બહુપક્ષીય વ્યવસ્થા પ્રત્યે સહિયારી પ્રતિબદ્ધતા, વૈશ્વિક સાર્વજનિક વસ્તુઓમાં સહભાગિતા અને સંસ્થાકીય સ્થિરતા, આ તમામે ભારત-અમેરિકા સંબંધોને એક વ્યાપક વૈચારિક આધાર પૂરો પાડ્યો છે. ટ્રમ્પ ૨.૦ હેઠળ અમેરિકી સોફ્ટ પાવર નબળો પડવાથી આ જ વૈચારિક આધાર અસ્થિર થતો જણાય છે.
ભારતની વિદેશ નીતિ પરંપરાગત રીતે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા અને બહુપક્ષીય સંતુલન પર આધારિત રહી છે. એવામાં અમેરિકાનું બહુપક્ષીય સંસ્થાઓમાંથી પાછળ હઠવું, પછી ભલે તે WHO હોય, વિકાસ સહાય માળખું હોય કે વૈશ્વિક આબોહવા પ્રતિબદ્ધતાઓ હોય, ભારત માટે એક જટિલ પરિસ્થિતિ ઊભી કરે છે. એક તરફ ભારત અમેરિકા સાથે સુરક્ષા અને ટેકનોલોજી સહયોગને આગળ વધારવા માંગે છે, તો બીજી તરફ તે એક એવા વૈશ્વિક વાતાવરણમાં કામ કરી રહ્યું છે જ્યાં સંસ્થાકીય નેતૃત્વ નબળું પડી રહ્યું છે અને નિયમ-આધારિત વ્યવસ્થા પર દબાણ વધી રહ્યું છે.
અમેરિકી સોફ્ટ પાવરના ક્ષરણથી તે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ સંકોચાય છે જ્યાં ભારત પોતાની જવાબદાર, વિકાસલક્ષી અને સહયોગી શક્તિની છબીને આગળ વધારી શકતું હતું. આ ક્ષરણની સૌથી મોટી અસર એ છે કે વૈશ્વિક વ્યવસ્થા વધુ અરાજક, સ્પર્ધાત્મક અને અનિશ્ચિત બની રહી છે. ભારત જેવા દેશો, જે ન તો સ્થાપિત મહાશક્તિ છે અને ન તો પરંપરાગત રીતે સંશોધનવાદી શક્તિ, આ અસ્થિરતામાં સૌથી વધુ સાવધાની સાથે આગળ વધવા મજબૂર છે. ભારત માટે આ સમય માત્ર અમેરિકાની નીતિઓ પર પ્રતિક્રિયા આપવાનો નથી, પરંતુ પોતાની સ્વયંની સોફ્ટ પાવર, સભ્યતાગત મૂલ્યો, વિકાસ સહયોગ, તકનીકી નવાચાર અને લોકશાહી અનુભવને વધુ સક્રિય રીતે વૈશ્વિક મંચ પર રજૂ કરવાનો પણ છે.
…તો ભારત સામે બેવડો પડકાર
જો ટ્રમ્પ ૨.૦ હેઠળ અમેરિકા સોફ્ટ પાવરથી પાછળ હઠે છે, તો ભારત સામે એક બેવડો પડકાર અને તક બંને ઉપસ્થિત થાય છે- પડકાર એ કે વૈશ્વિક નેતૃત્વનું પરંપરાગત માળખું નબળું પડી રહ્યું છે, અને તક એ કે ભારત પોતે એક વધુ જવાબદાર, સંતુલિત અને ભરોસાપાત્ર શક્તિ તરીકે ઉભરી શકે છે. પરંતુ આ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે ભારત એ સમજે કે સોફ્ટ પાવર માત્ર સંસાધનોથી નહીં, પરંતુ સાતત્ય, વૈધતા અને લાંબાગાળાની દૃષ્ટિથી નિર્મિત થાય છે. બરાબર તે જ તત્વો જેનાથી ટ્રમ્પ ૨.૦ ના અમેરિકાએ અંતર જાળવી લીધું છે.
સોફ્ટ પાવરનું પતન માત્ર છબીનો પ્રશ્ન નથી. તે વૈશ્વિક વ્યવસ્થાની દિશાને પ્રભાવિત કરે છે. માનવાધિકાર, પર્યાવરણ, વૈશ્વિક આરોગ્ય અને નિયમ-આધારિત વ્યવસ્થા, આ તમામ માટે નૈતિક નેતૃત્વ આવશ્યક હોય છે. જ્યારે અમેરિકા પોતે આ ભૂમિકાઓમાંથી પાછળ હઠે છે, ત્યારે તે માત્ર પોતાનો પ્રભાવ ગુમાવે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક રાજનીતિને વધુ અરાજક અને સ્પર્ધાત્મક બનાવી દે છે.
ટ્રમ્પ ૨.૦ અંતર્ગત અમેરિકા એક એવા વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં તે શક્તિ તો જાળવી રાખવા માંગે છે, પરંતુ નેતૃત્વની જવાબદારીઓથી પાછળ હઠી રહ્યું છે. આ અસંતુલન ટકાઉ નથી. ઇતિહાસ કહે છે કે માત્ર હાર્ડ પાવર પર આધારિત પ્રભુત્વ અલ્પકાલિક હોય છે. જો અમેરિકા પોતાની વૈશ્વિક ભૂમિકાને પુનઃસ્થાપિત કરવા માંગતું હોય, તો તેણે સોફ્ટ પાવરના મૂળ સ્ત્રોતો (સંસ્થાઓ, ભાગીદારીઓ અને નૈતિક વૈધતા) તરફ પાછા ફરવું પડશે. અન્યથા, ટ્રમ્પ ૨.૦ નો આ તબક્કો અમેરિકી પ્રભાવના લાંબાગાળાના ક્ષરણ તરીકે યાદ કરવામાં આવશે, અને વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં નેતૃત્વનું સ્થાન ધીમે-ધીમે કોઈ બીજાના હાથમાં જતું રહેશે.
