ITR Filing 2026: ઇનકમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઇલ કરવાની સીઝન શરૂ થતાં જ લાખો નોકરીયાત લોકો ઉતાવળમાં રિટર્ન ભરી દે છે. પરંતુ માત્ર સેલરી સ્લિપ અને Form 16 ના ભરોસે ITR ભરવું ભારે પડી શકે છે. ટેક્સ એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં લોકો ITR-1 અને ITR-2 વચ્ચે ખોટો ફોર્મ પસંદ કરી લે છે, જેના કારણે પાછળથી નોટિસ, રિફંડમાં વિલંબ અને રિટર્ન ડિફેક્ટિવ (ખામીયુક્ત) હોવા જેવી પરેશાનીઓ સામે આવે છે. ખાસ કરીને શેરબજાર, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ, પ્રોપર્ટી અથવા વિદેશી આવકથી જોડાયેલી નાની એવી માહિતી છૂટી જવા પર પણ મુશ્કેલી વધી શકે છે. તેથી રિટર્ન ફાઇલ કરતા પહેલા એ સમજવું ખૂબ જ જરૂરી છે કે તમારા માટે કયું ITR ફોર્મ સાચું છે અને કઈ ભૂલોથી બચવું જોઈએ.
કોણ ભરી શકે છે ITR-1?
ITR-1, જેને ‘સહજ’ પણ કહેવામાં આવે છે, તે એવા લોકો માટે છે જેમની આવકનું સ્ટ્રક્ચર (માળખું) ઘણું સરળ હોય છે. એવા નિવાસી વ્યક્તિ જેમની વાર્ષિક આવક ૫૦ લાખ રૂપિયા સુધી છે અને જેમની કમાણી સેલરી (પગાર), પેન્શન, બે ઘરની પ્રોપર્ટી અને વ્યાજ જેવી અન્ય આવકમાંથી થાય છે, તેઓ સામાન્ય રીતે ITR-1 ભરી શકે છે.
આ વખતે નિયમોમાં થોડો ફેરફાર પણ થયો છે. હવે જો કોઈ વ્યક્તિને શેર અથવા મ્યુચ્યુઅલ ફંડથી Section 112A હેઠળ ૧.૨૫ લાખ રૂપિયા સુધીનો લોન્ગ ટર્મ કેપિટલ ગેઇન થયો છે, ત્યારે પણ તે ITR-1 ભરી શકે છે, શરત એ છે કે તેની પાસે કોઈ કેપિટલ લોસ કેરી ફોરવર્ડ ન હોય.
જો કે માત્ર સેલરીડ (પગારદાર) હોવાથી જ દરેક વ્યક્તિ ITR-1 માટે યોગ્ય નથી બની જતી. જો કોઈની પાસે વિદેશી સંપત્તિ છે, વિદેશથી આવક છે, ઘણી પ્રોપર્ટી છે, કંપનીમાં ડિરેક્ટર છે, અનલિસ્ટેડ શેર રાખે છે અથવા શેરબજારમાં શોર્ટ ટર્મ કેપિટલ ગેઇન થયો છે, તો તેમણે ITR-2 ભરવું પડશે.
કયા લોકો માટે છે ITR-2?
ITR-2 તે વ્યક્તિઓ અને હિન્દુ અવિભાજિત પરિવાર (HUF) માટે છે જેમની બિઝનેસ અથવા પ્રોફેશનથી આવક નથી, પરંતુ તેમની ટેક્સ ડિટેલ થોડી જટિલ છે.
જો કોઈ વ્યક્તિની આવક ૫૦ લાખ રૂપિયાથી વધુ છે, તેણે પ્રોપર્ટી વેચી છે, શેરબજારમાંથી શોર્ટ ટર્મ ગેઇન કમાયો છે, વિદેશી આવક અથવા વિદેશી એસેટ છે, ઘણા ઘર છે અથવા કંપનીમાં ડિરેક્ટર છે, તો તેણે ITR-2 ફાઇલ કરવું જોઈએ.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો જો તમારી આવક બિઝનેસથી નથી પરંતુ તમે ITR-1 ની શરતોમાં ફિટ નથી બેસતા, તો તમારા માટે ITR-2 સાચું ફોર્મ છે.
લોકો સૌથી વધુ કઈ ભૂલો કરે છે?
ટેક્સ એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર સૌથી સામાન્ય ભૂલ ખોટું ITR ફોર્મ પસંદ કરવું છે. ઘણા લોકો વિચારે છે કે કોઈ પણ કેપિટલ ગેઇન થવા પર ITR-2 જરૂરી છે, જ્યારે કેટલાક લોકો શોર્ટ ટર્મ ગેઇન અથવા પ્રોપર્ટી વેચાણ છતાં ITR-1 ભરી દે છે. આનાથી રિટર્ન ડિફેક્ટિવ થઈ શકે છે.
બીજી મોટી ભૂલ માત્ર Form 16 પર ભરોસો કરવો છે. ઘણા કર્મચારીઓને લાગે છે કે Form 16 માં બધી માહિતી હોય છે, જ્યારે તેમાં FD નું વ્યાજ, સેવિંગ એકાઉન્ટનું વ્યાજ, ડિવિડન્ડ, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ રિડેમ્પશન અથવા અન્ય TDS ની માહિતી નથી હોતી.
આ જ કારણ છે કે એક્સપર્ટ્સ AIS, TIS અને Form 26AS જરૂર ચેક કરવાની સલાહ આપે છે. જો આ ડોક્યુમેન્ટ્સ અને ITR માં માહિતી મેચ ન થાય તો આયકર વિભાગ (ઇનકમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ) નોટિસ મોકલી શકે છે.
પ્રી-ફિલ્ડ ડેટા પર આંખ બંધ કરીને ભરોસો કરવો પણ જોખમ
ઇનકમ ટેક્સ પોર્ટલ પર ઘણી માહિતી પહેલાથી ભરેલી આવે છે. પરંતુ એક્સપર્ટ્સ કહે છે કે આને અંતિમ સાચો ડેટા માની લેવો ખોટું છે. ઘણી વખત વ્યાજની રકમ અધૂરી હોય છે, કપાત (ડિડક્શન) નથી દેખાતી અથવા બેંક ડિટેલ જૂની હોય છે. તેથી બધું જ જાતે તપાસવું જરૂરી છે.
ITR-2 માં સૌથી વધુ ભૂલ ક્યાં થાય છે?
ITR-2 ભરનારાઓ માટે કેપિટલ ગેઇનની ગણતરી સૌથી મોટો પડકારજનક ભાગ છે. લોકો શોર્ટ ટર્મ અને લોન્ગ ટર્મ ગેઇનમાં ભૂલ કરી બેસે છે. ઘણી વખત પ્રોપર્ટી વેચાણનો ખોટો હિસાબ, પડતર કિંમતની ખોટી ગણતરી અથવા કેપિટલ લોસ એડજસ્ટમેન્ટમાં પણ ભૂલ થઈ જાય છે.
આ સિવાય ઘણા લોકો વિદેશી સંપત્તિ, ટેક્સ ફ્રી આવક અથવા જરૂરી ડિસ્ક્લોઝર ભરવાનું ભૂલી જાય છે. ભલે ટેક્સ ન બનતો હોય, પરંતુ માહિતી આપવી જરૂરી હોય છે.
છેલ્લું અને સૌથી જરૂરી કામ
રિટર્ન ભર્યા પછી ઈ-વેરિફિકેશન કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે. ઘણા લોકો ITR સબમિટ તો કરી દે છે પરંતુ તેને ઈ-વેરિફાય નથી કરતા. આનાથી રિટર્ન પ્રોસેસ નથી થતું અને રિફંડમાં વિલંબ થઈ શકે છે. સાથે જ બેંક એકાઉન્ટ નંબર ખોટો ભરવા પર પણ રિફંડ અટકી શકે છે.
