Oil Price Analysis: તેલના ભાવ ઈરાન યુદ્ધ શરૂ થયા પહેલાના સ્તર પર પાછા આવી ગયા છે અને માનવામાં આવે છે કે આનાથી વિશ્વના ત્રીજા સૌથી મોટા કાચા તેલના આયાતકાર ભારતને મોટી આર્થિક રાહત મળી શકે છે.
ગુરુવારે વૈશ્વિક માનક બ્રેન્ટ ક્રૂડ થોડા સમય માટે ૭૨.૪૮ ડોલર પ્રતિ બેરલથી નીચે આવી ગયું હતું. આ તે જ સ્તર હતું, જે ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના ઈરાન પર હુમલા શરૂ કરવાના એક દિવસ પહેલા હતું. શુક્રવારે તેલના ભાવ ઘટીને ૭૨.૬૦ ડોલર પ્રતિ બેરલ થઈ ગયા.
છેલ્લા લગભગ ચાર મહિનામાં ઈરાનની વળતી કાર્યવાહીને કારણે ઉર્જાના ભાવમાં ભારે ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળ્યા. ઈરાને અસરકારક રીતે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને બંધ કરી દીધો હતો, જે તેલ અને ગેસના પુરવઠા માટે વિશ્વનો એક અત્યંત મહત્વનો દરિયાઈ માર્ગ છે.
૧૭ જૂનના રોજ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે એક એમઓયુ પર હસ્તાક્ષર થયા પછીથી કાચા તેલના ભાવમાં સતત ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે અને બજારના જાણકારોનું કહેવું છે કે આવનારા સમયમાં તેલના ભાવમાં વધુ ઘટાડો થઈ શકે છે. જોકે, હાલ બજાર પરિસ્થિતિ પર નજર રાખી રહ્યું છે.
નોંધનીય છે કે ઈરાન યુદ્ધ દરમિયાન તેલના ભાવ ૧૨૦ ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી ઉછળી ગયા હતા.
પરંતુ કાચા તેલના ભાવમાં ભારે ઘટાડો થવા છતાં ભારતમાં છૂટક ઈંધણના દરમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી.
જ્યારે હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવમાં ઉછાળા દરમિયાન પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં લગભગ ૭.૫૦ રૂપિયા પ્રતિ લિટરનો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. ભાવને સ્થિર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકારે પેટ્રોલ-ડીઝલ પર એક્સાઈઝ ડ્યુટી પણ ઘટાડી હતી.
એક રિપોર્ટ અનુસાર, અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે સરકારી ક્ષેત્રની ત્રણેય કંપનીઓ હાલમાં પેટ્રોલના વેચાણ પર સારું માર્કેટિંગ માર્જિન કમાઈ રહી છે, જ્યારે ડીઝલના વેચાણ પર હજુ પણ સામાન્ય નુકસાન થઈ રહ્યું છે.
રિપોર્ટ મુજબ, “ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓએ કહ્યું કે કાચા તેલના હાલના ઘટાડાનો ફાયદો ગ્રાહકો સુધી પહોંચવામાં થોડો સમય લાગી શકે છે.”
બજારના વિશ્લેષકોએ કહ્યું કે કોઈપણ રાહત માટે ભારતીય ગ્રાહકોને બે થી અઢી મહિના સુધી રાહ જોવી પડી શકે છે અને તે પણ ત્યારે, જ્યારે ઉર્જા બજાર આ રીતે વધુ સ્થિર થતું જાય.
સરકારની અંતર-મંત્રાલયની બ્રીફિંગ બંધ?
પશ્ચિમ એશિયામાં વ્યાપક સૈન્ય સંઘર્ષ બાદ જ્યારે ઈંધણ સંકટ પેદા થયું તો ભારત સરકારે પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવા માટે એક અંતર-મંત્રાલય કમિટી બનાવી હતી જેની બ્રીફિંગ રોજિંદા સ્તરે કરવામાં આવતી હતી.
એક રિપોર્ટ મુજબ, “તેલ બજારમાં હાલનો તણાવ ઓછો થવાની અસર સરકારની પ્રતિક્રિયામાં પણ દેખાઈ છે. સંઘર્ષ શરૂ થયા પછી શરૂ કરવામાં આવેલી અંતર-મંત્રાલયની બ્રીફિંગને હાલમાં ચૂપચાપ રોકી દેવામાં આવી છે, જે એ સંકેત આપે છે કે ઉર્જા પુરવઠામાં તાત્કાલિક વ્યવધાનને લઈને ચિંતા ઓછી થઈ છે.”
રિપોર્ટ અનુસાર, “શરૂઆતમાં આ બ્રીફિંગ રોજ થતી હતી, બાદમાં તેને ઘટાડીને અઠવાડિયામાં બે વાર કરી દેવામાં આવી હતી. આ બેઠકોમાં મહત્વના મંત્રાલયોના અધિકારીઓ સામેલ થતા હતા અને સરકારની તૈયારીઓ તથા ક્રાઈસિસ મેનેજમેન્ટની જાણકારી આપવામાં આવતી હતી.”
“પેટ્રોલિયમ અને પ્રાકૃતિક ગેસ મંત્રાલયના અધિકારીઓ નિયમિતપણે આ બેઠકોમાં હાજર રહેતા હતા અને ઈંધણ પુરવઠાને સુરક્ષિત રાખવા તથા બજારમાં સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટે લેવાયેલા પગલાંની જાણકારી આપતા હતા. આ અઠવાડિયે નિર્ધારિત કાર્યક્રમ મુજબ સોમવાર અને ગુરુવારે કોઈ બ્રીફિંગ થઈ નથી.”
ભારત માટે રાહત
ભારત જે કાચું તેલ ખરીદે છે, તેનો સરેરાશ ભાવ ગત ૨૭ ફેબ્રુઆરીના રોજ ૭૧.૧૭ ડોલર પ્રતિ બેરલ હતો.
તેના બીજા દિવસે એટલે કે ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલે ઈરાન પર હુમલો કરી દીધો હતો.
પેટ્રોલિયમ મંત્રાલયની પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલ (પીપીએસી) ના આંકડા મુજબ, ૨૪ જૂનના રોજ ભારતીય બાસ્કેટનો સરેરાશ ભાવ ૭૦.૭૧ ડોલર પ્રતિ બેરલ રહ્યો હતો.
પીપીએસી અનુસાર, સમગ્ર જૂન મહિનામાં ભારતીય બાસ્કેટનો સરેરાશ ભાવ ૮૬.૩૧ ડોલર પ્રતિ બેરલ રહ્યો, જ્યારે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં આ સરેરાશ ૭૨.૪૭ ડોલર પ્રતિ બેરલ હતો.
જોકે ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઈનિશિયેટિવ (જીટીઆરઆઈ) ના નિર્દેશક અજય શ્રીવાસ્તવે આ બાસ્કેટ પ્રાઈસને પણ વધુ ગણાવી.
તેમણે કહ્યું, “ભારત કાચા તેલનો ત્રીજો સૌથી મોટો આયાતકાર દેશ છે અને તેને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની સરખામણીમાં ઓછી કિંમતે તેલ મળવું જોઈએ. આ બાસ્કેટ પ્રાઈસ પણ વધુ છે. ભારત સરકારે આ બાબતે કોઈ વ્યૂહરચના બનાવવી જોઈએ.”
ભારત તરફથી આયાત કરવામાં આવતા કાચા તેલના સરેરાશ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવને ભારતીય બાસ્કેટ કહેવામાં આવે છે.
ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે એમઓયુ પછી અમેરિકાએ ઈરાનના તેલ પરથી ૬૦ દિવસ માટે પ્રતિબંધ હટાવી લીધો છે. કેટલાક વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે હવે ઈરાની તેલના પણ ભારતીય બાસ્કેટમાં સામેલ થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે.
આવી સ્થિતિમાં ઈંધણ કંપનીઓ અને સરકાર પર ગ્રાહકોને રાહત આપવાનું દબાણ વધી શકે છે, ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે કાચા તેલના ભાવ લાંબા સમય સુધી નીચે બનેલા રહે છે.
ઈંધણના ઓછા ભાવ મોંઘવારીના દબાણને વધુ ઘટાડી શકે છે અને વિશ્વની ટોચની પાંચ અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ ભારતનું ઓઈલ બિલ ઘટાડી શકે છે, અને ચાલુ ખાતાની ખાધ પણ ઘટી શકે છે.
પરંતુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ ખુલવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં પણ ઘટાડો થયો છે. અમેરિકી અધિકારીઓનું કહેવું છે કે છેલ્લા ૨૪ કલાકમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી લગભગ બે કરોડ બેરલ તેલ પસાર થયું છે. આવી સ્થિતિમાં સ્થિતિ વધુ સુધરવાની આશા રાખવામાં આવી રહી છે.
દરિયાઈ અવરજવરને ટ્રેક કરતી વેબસાઈટ કેપ્લર અનુસાર, ૨૫ જૂનના રોજ પણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી કોમર્શિયલ અને ઉર્જા ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલી કુલ ૫૪ પ્રમાણિત અવરજવર નોંધાઈ હતી.
ઘણા જહાજોની અવરજવર ‘ડાર્ક’ કે ‘અજ્ઞાત’ શ્રેણીમાં નોંધાઈ હતી. સાથે જ, ઓમાનના દહિતના દક્ષિણ-પૂર્વમાં એક માલવાહક જહાજ પર કથિત પ્રોજેક્ટાઈલ હુમલાની ઘટનાએ જોખમને ફરી વધારી દીધું છે.
નિષ્ણાતોનું શું માનવું છે?
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કાચા તેલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં ઘટાડાનો ભારતીય ગ્રાહકોને તાત્કાલિક લાભ નહીં મળે, જોકે તેનાથી ઉર્જા સબસિડીનો બોજ પણ ઓછો થઈ શકે છે અને સરકારની નાણાકીય સ્થિતિ બહેતર બની શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારના નિષ્ણાત નરેન્દ્ર તનેજાએ કહ્યું કે સપ્ટેમ્બર પહેલા ઘરેલુ ગ્રાહકો માટે ઈંધણના ભાવ ઘટવાની શક્યતા નથી.
તેમણે કહ્યું, “આજે જે ભાવ છે તે આધારે ખરીદેલું ઈંધણ ભારત પહોંચવામાં અઠવાડિયાથી બે મહિના સુધીનો સમય લાગી શકે છે. કારણ કે અત્યારે તે તેલ આવી રહ્યું છે જેને મોંઘા ભાવે ખરીદવામાં આવ્યું હતું. અત્યારે ભારત ૪૦ અલગ અલગ દેશોમાંથી તેલ આયાત કરે છે. અમેરિકા, મેક્સિકો, બ્રાઝિલથી તેલ ભારત આવવામાં લગભગ બે મહિના અને રશિયાથી એક મહિનો લાગી જાય છે.”
ખરેખર ભારત પોતાની કુલ જરૂરિયાતના ૮૮ ટકાથી વધુ કાચું તેલ આયાત કરે છે. પીઆઈબી અનુસાર, પહેલા ભારતના તેલ આયાતનો અડધો હિસ્સો સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝથી પસાર થતો હતો, હવે તે ઘટીને ૩૦ ટકા થઈ ગયો છે, જેનાથી જોખમ ઓછું થયું છે.
નરેન્દ્ર તનેજાનું કહેવું છે કે વિદેશથી આયાત કરવાથી લઈને ભારતીય ગ્રાહકો સુધી પહોંચવાનો એક ચક્ર લગભગ અઢી મહિનાનો હોય છે. પહેલા સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશોમાંથી તેલ આવતું હતું તો આ ચક્ર ટૂંકું હોય છે.
તેઓ કહે છે, “આજે જે તેલ પેટ્રોલ પંપ પર મળી રહ્યું છે તેને ભારતીય કંપનીઓએ અઢી મહિના પહેલા ૧૧૦ થી ૧૩૦ ડોલર પ્રતિ બેરલના દરે ખરીદ્યું હતું.”
તેમના અનુસાર, “મારા હિસાબે સપ્ટેમ્બર સુધી સસ્તું તેલ આવશે, ત્યાં સુધી કંપનીઓ પોતાનું થોડું નુકસાન પણ પૂરું કરી ચૂકી હશે અને તે સમયે તહેવારોની મોસમ પણ શરૂ થઈ ચૂકી હશે. ત્યારે સરકાર ઈંધણના ભાવમાં કંઈક રાહત આપી શકે છે.”
પરંતુ તેઓ એ પણ ચેતવણી આપે છે કે આ આકલન એ ધારણા પર આધારિત છે કે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે બધું ઠીક ચાલશે. જોકે અત્યારે વાતચીત ચાલુ છે અને આ વચ્ચે ક્યારેક ભાવમાં ઉછાળો પણ જોવા મળી શકે છે.
ઘણા વિશ્લેષકોની જેમ નરેન્દ્ર તનેજાનું પણ માનવું છે કે સ્થિતિ સામાન્ય થશે કારણ કે અમેરિકા હવે ઈરાન યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવા માંગે છે. નરેન્દ્ર તનેજા તેનું સૌથી મોટું કારણ ‘અમેરિકામાં ઘરેલુ સ્તરે તેલના ભાવમાં ૭૦ ટકા સુધીનો વધારો’ ને માને છે.
તેઓ કહે છે, “આ યુદ્ધથી અમેરિકાની અર્થવ્યવસ્થા ઘણી પ્રભાવિત થઈ છે અને યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવા સિવાય કોઈ રસ્તો નથી. આવી સ્થિતિમાં આશા રાખવી જોઈએ કે આંતરરાષ્ટ્રીય તેલ બજારમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહેશે.”
‘ભારતમાં પારદર્શિતાનો અભાવ’
કાચા તેલના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં ઘટાડાનો લાભ ભારતીય ગ્રાહકોને આપવામાં આવવા અંગે સોશિયલ મીડિયા પર પણ ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે.
રેડિટ પર એક યુઝરે સવાલ કર્યો, “છેલ્લા ત્રણ મહિનામાં કાચા તેલની ભવિષ્યની ખરીદદારી (ફ્યુચર બાઈંગ) માં લગભગ ૧૫% નો ઘટાડો આવ્યો છે પણ તે પ્રમાણમાં ભારતમાં ઈંધણના ભાવ ઘટતા નથી દેખાયા.”
“આ વચ્ચે કેટલાક દેશોએ ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડાની જાહેરાત કરી છે… પરંતુ એવું કેમ છે કે જ્યારે તેલના ભાવ વધે છે તો ઘરેલુ ભાવ પણ ઝડપથી વધી જાય છે, પણ જ્યારે તેલના ભાવ ઘટે છે તો તેનો ફાયદો ગ્રાહકોને નથી મળતો?”
જીટીઆરઆઈ ના નિર્દેશક અજય શ્રીવાસ્તવ ભારત સરકારના વિદેશ વ્યાપાર મહાનિદેશાલયમાં ‘એડિશનલ ડાયરેક્ટર જનરલ ફોરેન ટ્રેડ’ ના પદ પર રહી ચૂક્યા છે.
તેમણે કહ્યું, “કાચા તેલના ભાવ અને પંપ પર મળતા તેલના ભાવ વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી. ઘણીવાર એવું પણ બન્યું છે કે જ્યારે ક્રૂડના ભાવ ૩૦ ડોલર પ્રતિ બેરલ હતા ત્યારે ઘરેલુ સ્તરે ૯૦-૧૦૦ રૂપિયા પ્રતિ લિટર સુધી ચાર્જ કરવામાં આવ્યા હતા. સરકાર પાસે કહેવા માટે આ પણ હોઈ શકે કે ભાવ સ્થિર થાય ત્યાં સુધી પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવામાં આવે.”
“જ્યારે ક્રૂડના ભાવ ઓછા થાય છે તો સરકાર ટેક્સ વધારી દે છે. આજે જરૂર છે કે સરકાર એક પારદર્શક સિસ્ટમ લઈ આવે અને જણાવે કે બાસ્કેટ પ્રાઈસના મુકાબલે જે પંપ પર તેલ મળે છે તેમાં રિફાઈનિંગ અને વિતરણ કંપનીઓને કેટલા ટકા મળે છે અને રાજ્ય-કેન્દ્ર સરકારોના ટેક્સના કેટલા ટકા છે.”
અજય શ્રીવાસ્તવે જણાવ્યું, “વર્ષ ૨૦૧૦માં મનમોહન સિંહની સરકારને એડમિનિસ્ટ્રેશન પ્રાઈસ મિકેનિઝમ ખતમ કરીને તેલના ભાવને ડીરેગ્યુલેટ કર્યા હતા અને આ સિસ્ટમ ૨૦૧૬-૧૭ સુધી ચાલી પણ તેના પછી સરકારોએ ટેક્સ વધારીને તેલના ભાવને નિયંત્રિત કર્યા.”
હાલની પરિસ્થિતિમાં તેલના ભાવને ઘટાડવા અંગે તેઓ કહે છે, “કંઈ કહી નથી શકાતું કે ભાવ ઘટશે કે નહીં. બધું સરકારના હાથમાં છે. અને તેમાં કોઈ પારદર્શિતા નથી.”
