Mahatma Gandhi Fast: દિલ્હીમાં ચાલી રહેલા અનશન અને આંદોલનને કારણે મહાત્મા ગાંધીના અનશનની એક વખત ફરી ચર્ચા થઈ રહી છે.
સોનમ વાંગચુકના અનશનની ટીકા કરનારા કેટલાક લોકોએ ગાંધીજીના અનશનને પણ ‘જિદ્દ અથવા બ્લેકમેઇલ’ ગણાવ્યું.
જ્યારે કેટલાક લોકોએ ઇતિહાસને અવગણીને એવો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો કે ગાંધીજીનું અનશન માત્ર એટલા માટે સફળ થયું કારણ કે તેમની સામે બ્રિટિશ સરકાર હતી.
પરંતુ હકીકત તેનાથી અલગ છે. ગાંધીજી 1915માં દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત પરત આવ્યા હતા. ત્યારબાદ 30 જાન્યુઆરી 1948ના રોજ તેમની હત્યા થાય ત્યાં સુધી તેમણે લગભગ 30 વખત અનશન કર્યા હતા.
ચંદુલાલ દલાલે પોતાના પુસ્તક ‘ગાંધીજીની દિનવારી’માં ગાંધીજીના તમામ અનશનોનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમણે એ પણ જણાવ્યું છે કે શક્ય છે કે ગાંધીજીના તમામ અનશનોની જાહેર જાહેરાત પણ કરવામાં આવી ન હોય.
ગાંધીજીના અનશનની અવધિ એક દિવસથી લઈને 21 દિવસ સુધી રહી હતી. અને મહત્વની વાત એ છે કે ગાંધીજીના માત્ર ચાર અનશન બ્રિટિશ સરકાર વિરુદ્ધ હતા.
ગાંધીજી અનશનને સત્યાગ્રહનું અંતિમ પગલું માનતા હતા
ગાંધીજી અનશનને કોઈ સરકાર અથવા વ્યવસ્થા વિરુદ્ધ સત્યાગ્રહનું છેલ્લું પગલું માનતા હતા.
તેમણે અનશન પોતાના જ સાથીઓ અથવા નજીકના લોકોની કોઈ ભૂલ અથવા ખામીના કારણે કર્યા હતા.
પોતાના સાથીઓના આવા વર્તન માટે ગાંધીજી પોતાને પણ જવાબદાર માનતા હતા. તેમના અનશનનો બીજો મોટો હેતુ હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા જાળવી રાખવાનો અને હિંસા કરનારા લોકોનો વિરોધ કરવાનો હતો.
હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા માટે ગાંધીજીએ પ્રથમ વખત 1924માં 21 દિવસનું અનશન કર્યું હતું. પોતાની હત્યાના લગભગ બે અઠવાડિયા પહેલાં પણ તેમણે આ જ હેતુ માટે આમરણ અનશન શરૂ કર્યું હતું.
અનશન અને પૂણા પેક્ટ
1932માં યરવડા જેલમાં ગાંધીજીએ કરેલું અનશન સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ માનવામાં આવે છે.
તેનું કારણ એ હતું કે આ અનશન બ્રિટનના વડાપ્રધાન દ્વારા દલિતો માટે જાહેર કરવામાં આવેલી અલગ ચૂંટણી વ્યવસ્થાના વિરોધમાં હતું. ગાંધીજીનો જીવ બચાવવા માટે ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરે સમજૂતી કરી અને હિંદુ નેતાઓ સાથે પૂણા પેક્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા.
આ સમજૂતી બાદ દલિતોને અલગ મતવિસ્તાર મળ્યો નહોતો, પરંતુ સંયુક્ત ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં તેમના માટે અનામત બેઠકોની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી.
જોકે આ અનશન બ્રિટિશ વડાપ્રધાનના નિર્ણય વિરુદ્ધ હતું, પરંતુ તેનો મૂળ મુદ્દો દલિતોના અધિકારો અને હિતો સાથે જોડાયેલો હતો. તેથી તેને સીધું અંગ્રેજ સરકાર વિરુદ્ધ કરાયેલું અનશન માનવામાં આવતું નથી.
છ દિવસના આ અનશન પછી એ જ વર્ષના ડિસેમ્બરમાં સત્યાગ્રહી અને સમાજ સુધારક અપ્પાસાહેબ પટવર્ધને જેલમાં સફાઈ કરતી ટુકડીમાં જોડાવાની મંજૂરી માંગી.
સરકારે મંજૂરી આપી નહોતી, તેથી અપ્પાસાહેબે લગભગ ભોજન છોડી દીધું. તેમના સમર્થનમાં ગાંધીજીએ પણ 3 ડિસેમ્બર 1932ના રોજ અનશન શરૂ કર્યું. ગાંધીજી માનતા હતા કે કોઈ ગેર-દલિત વ્યક્તિ દ્વારા સફાઈનું કામ કરવું અસ્પૃશ્યતા દૂર કરવાની ઝુંબેશનો એક ભાગ છે. પરંતુ સરકારે એ જ દિવસે મામલાની તપાસ કરીને ઉકેલ લાવવાનું આશ્વાસન આપ્યું, તેથી ગાંધીજીએ માત્ર એક જ દિવસ બાદ પોતાનું અનશન સમાપ્ત કર્યું.
ત્યારબાદ 1933માં ગાંધીજીએ અનશન કર્યા અને તે પણ અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરવા તથા દલિત સમાજની સેવા સાથે જોડાયેલા હતા.
અગાઉ જ્યારે તેઓ જેલમાં હતા ત્યારે સરકારે તેમને આ વિષય પર કામ કરવાની મંજૂરી આપી હતી, કારણ કે તે સમયે તેમને રાજકીય કેદીનો દરજ્જો મળેલો હતો.
પરંતુ 1933ની જેલ યાત્રા દરમિયાન સરકારે આવી મંજૂરી આપવાનો ઇનકાર કર્યો.
ત્યારે ગાંધીજીએ મુંબઈ સરકારના ગૃહ સચિવને પત્ર લખીને જણાવ્યું હતું, “યરવડા સમજૂતી (પૂણા પેક્ટ) હેઠળ મેં જે પ્રતિજ્ઞા લીધી છે, તેના પાલન માટે અસ્પૃશ્યતા દૂર કરવાનું કાર્ય મારા જીવનનો અત્યંત જરૂરી ભાગ છે. મારા પ્રાણ લીધા વિના આ કાર્ય રોકી શકાય તેમ નથી.”
તેમણે અનેક વખત અપીલ કરી, પરંતુ સરકારે સ્વીકારી નહીં. તેથી ગાંધીજીએ 16 ઑગસ્ટ 1933થી અનશન શરૂ કર્યું.
આ અનશન દરમિયાન તેમની તબિયત સતત બગડતી ગઈ. 20 ઑગસ્ટે તેમને પુણેની સસૂન હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા.
ત્યારબાદ પણ તેમની તબિયતમાં સુધારો થયો નહીં. ખુદ ગાંધીજીને પણ લાગવા લાગ્યું હતું કે કદાચ હવે તેઓ બચી શકશે નહીં.
21 ઑગસ્ટે કસ્તૂરબા ગાંધી પણ હોસ્પિટલ પહોંચી ગયા. જ્યારે સૌને લાગ્યું કે ગાંધીજીનો અંત નજીક છે, ત્યારે તેમની રોજબરોજ ઉપયોગમાં લેવાતી વસ્તુઓ હોસ્પિટલમાં તેમની સંભાળ રાખતા લોકોને વહેંચી દેવામાં આવી. પરંતુ ગાંધીજીની તબિયત ધીમે ધીમે સુધરવા લાગી.
23 ઑગસ્ટે સરકારે તેમને મુક્ત કર્યા. ત્યારબાદ તેમણે હોસ્પિટલમાં સંતરાનો રસ પીીને પોતાનું અનશન સમાપ્ત કર્યું.
ખોટા આરોપો અને જીવલેણ સ્થિતિ
ડિસેમ્બર 1933ના અનશન પછી ગાંધીજીએ લખ્યું હતું, “હું ઇચ્છું કે ન ઇચ્છું, અનશન મારા માટે રોજિંદી બાબત બની ગયું છે. તેમાં દુઃખ શા માટે માનવું? અનશનને મારા જીવન સાથે જોડાયેલી બાબત તરીકે સમજવું જોઈએ અને તેથી મને મારા શરીર પ્રત્યેનો મોહ છોડી દેવો જોઈએ.” (ગાંધીજીનો અક્ષરદેહ, ભાગ 55, પૃષ્ઠ 393)
આ લખ્યા બાદ લગભગ દસ વર્ષ પછી, એક અન્ય અનશન દરમિયાન ગાંધીજી ફરી એક વખત મૃત્યુના અત્યંત નજીક પહોંચી ગયા.
ઑગસ્ટ 1942માં ભારત છોડો આંદોલન શરૂ થયા બાદ અંગ્રેજ સરકારે કોંગ્રેસના લગભગ તમામ નેતાઓની ધરપકડ કરી અને આંદોલનને દબાવવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ દરમિયાન અનેક સ્થળોએ હિંસા પણ થઈ.
સરકારે આ હિંસા અને અશાંતિ માટે ગાંધીજી અને કોંગ્રેસને જવાબદાર ઠેરવ્યા.
તત્કાલીન વાઇસરોય લોર્ડ લિનલિથગો, બ્રિટનના વડાપ્રધાન વિન્સ્ટન ચર્ચિલની જેમ, ગાંધીજી પ્રત્યે અત્યંત નકારાત્મક વિચારધારા ધરાવતા હતા.
તેમનું માનવું હતું કે દેશમાં ફેલાયેલી અશાંતિ માટે ગાંધીજી જ જવાબદાર છે. આ મુદ્દે ગાંધીજી અને વાઇસરોય વચ્ચે લાંબો પત્રવ્યવહાર થયો.
ગાંધીજીએ લખ્યું કે જો વાઇસરોય પોતાના આરોપો સાબિત કરી દે, તો તેઓ કોઈપણ સંકોચ વિના પોતાની ભૂલ સ્વીકારી લેશે. પરંતુ જો આરોપો સાબિત ન થાય, તો તેઓએ તે પાછા ખેંચવા જોઈએ.
જ્યારે વાઇસરોય પોતાના વલણ પર અડગ રહ્યા, ત્યારે 73 વર્ષની ઉંમરે ગાંધીજીએ પુણેના આગા ખાન મહેલમાં 21 દિવસનું અનશન શરૂ કર્યું. તે સ્થળનો તે સમયે જેલ તરીકે ઉપયોગ થતો હતો.
તે સમયે તેમની તબિયત પહેલેથી જ ખૂબ નબળી હતી. ડૉક્ટરોને જરા પણ આશા નહોતી કે તેઓ સમગ્ર 21 દિવસનું અનશન સુરક્ષિત રીતે પૂર્ણ કરી શકશે.
બીજી જેલમાં બંધ કોંગ્રેસના ડૉક્ટર ડૉ. ગિલ્ડરને ગાંધીજીની સંભાળ માટે બોલાવવામાં આવ્યા. ડૉ. સુશીલા નાયર પહેલેથી જ તેમની સાથે હતાં. અંગ્રેજ ડૉક્ટર મેજર જનરલ કેન્ડી પણ ગાંધીજીની સ્થિતિને લઈને ખૂબ ચિંતિત હતા.
10 ફેબ્રુઆરીથી શરૂ થયેલા આ અનશન દરમિયાન ગાંધીજીની તબિયત સતત બગડતી ગઈ. મેજર જનરલ કેન્ડીએ ગાંધીજીના સાથીઓને વારંવાર જણાવ્યું કે તેમને આપવામાં આવતા પાણીમાં થોડો ફળનો રસ ભેળવી દેવો જોઈએ, નહીં તો તેમનો જીવ બચાવવો મુશ્કેલ બનશે.
પરંતુ ગાંધીજીની મંજૂરી વિના આવું કરવા માટે કોઈ તૈયાર નહોતું. તેમને પાણી પીવામાં પણ મુશ્કેલી પડી રહી હતી.
તેમના શ્વાસમાંથી એસિટોનની ગંધ આવી રહી હતી અને શરીરમાં યુરેમિયાના લક્ષણો દેખાઈ રહ્યા હતા, જે કિડની પર ગંભીર અસરનું સંકેત હતા.
અંતે 21 ફેબ્રુઆરીની સાંજે ગાંધીજીએ ડૉ. સુશીલા નાયરની સલાહ સ્વીકારી.
ડૉ. સુશીલા નાયરે લખ્યું છે, “ગાંધીજી પહેલેથી જ કહી ચૂક્યા હતા કે જો તેઓ સાદું પાણી પી શકતા ન હોય, તો તેને પીવા યોગ્ય બનાવવા માટે તેમાં ખૂબ ઓછી માત્રામાં મોસંબીનો રસ ભેળવી શકાય.” (બાપુના કારાવાસની કહાની, પૃષ્ઠ 278–279)
ત્યારબાદ તેમની તબિયતમાં થોડો સુધારો થયો. પરંતુ ડૉક્ટરોની સલાહ છતાં ગાંધીજીએ ફરી રસની માત્રા ઘટાડી દીધી.
તેના કારણે તેમની તબિયત સંપૂર્ણ રીતે સુધરી શકી નહીં અને ડૉક્ટરો સતત ચિંતિત રહ્યા. જોકે ત્યારબાદ ફરી કોઈ ગંભીર સંકટ ઊભું થયું નહીં.
બ્રિટિશ સરકારે ગાંધીજીના અંતિમ સંસ્કારની પણ તૈયારી કરી લીધી હતી
આ અનશન દરમિયાન માત્ર વાઇસરોય જ નહીં, પરંતુ બ્રિટનની સરકારે પણ ગાંધીજીના અવસાનની આશંકાને ધ્યાનમાં રાખીને સંપૂર્ણ તૈયારી કરી લીધી હતી.
ગાંધીજીની નજીકની સહયોગી મીરાબેને પોતાની યાદોમાં લખ્યું છે, “પછી ખબર પડી કે સરકારે અંતિમ સંસ્કાર માટે ચંદન અને અન્ય લાકડાં પણ મંગાવી લીધાં હતાં. એટલું જ નહીં, અંતિમ યાત્રા કયા માર્ગેથી નીકળશે તેની પણ યોજના તૈયાર કરી દેવામાં આવી હતી.”
તેમણે આગળ લખ્યું, “સાથે જ સમગ્ર દેશના સરકારી અધિકારીઓને સાવચેત રહેવા અને ગાંધીજીના અવસાન બાદ ક્યાંય રમખાણો અથવા અશાંતિ ફેલાય તો તેને તરત જ કાબૂમાં લેવા માટે સૂચનાઓ પણ આપી દેવામાં આવી હતી.” (એક સાધિકાની જીવનયાત્રા, પૃષ્ઠ 234–235)
સરકાર વિરુદ્ધ અનશન વિશે ગાંધીજીએ લખ્યું હતું, “જ્યારે કોઈ સત્યાગ્રહી પરાધીન સ્થિતિમાં હોય, સત્યાગ્રહનો બીજો કોઈ માર્ગ તેના માટે શક્ય ન હોય અને સત્તા દ્વારા કરવામાં આવતો અન્યાય તેને એટલો અસહ્ય લાગે કે તેને સહન કરીને જીવવું નૈતિક રીતે ખોખલું જીવન બની જાય, ત્યારે તે જીવન દાવ પર લગાવવાની તૈયારી સાથે અનશન શરૂ કરે છે.”
ગાંધીજીએ પોતાના લેખો અને પત્રોમાં અનશનના સિદ્ધાંત વિશે વિસ્તૃત રીતે લખ્યું છે. પરંતુ તેમના કોઈપણ લેખનો ઉપયોગ આજના સમયમાં થતા કોઈપણ અનશનના સમર્થન અથવા વિરોધ માટે સીધો કરવો યોગ્ય નહીં ગણાય.
તેમના આ લેખોને ગાંધીજીના વિચારો, તેમના નૈતિક દૃષ્ટિકોણ અને તેમના નિર્ણયોને સમજવા માટે જ વાંચવા જોઈએ.
