Reservation in India: આરક્ષણ અંગેના 10 વર્ષ અને 60 વર્ષના દાવાઓ કેટલા સાચા? જાણો બંધારણ શું કહે છે
Reservation in India: તાજેતરમાં નીટ પેપર લીકને લઈને જંતર-મંતર પર વિરોધ પ્રદર્શન થયું હતું. આ પ્રદર્શન ધર્મેન્દ્ર પ્રધાનના રાજીનામાની માંગ સાથે પૂર્ણ થયું હતું. કોકરોચ જનતા પાર્ટી અને સોનમ વાંગચુકે આ વિરોધ પ્રદર્શનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. આ આંદોલન પૂર્ણ થયા બાદ સોશિયલ મીડિયા પર ‘રિઝર્વેશન હટાવો’ આંદોલન ચાલી રહ્યું છે. આરક્ષણને લઈને વિવિધ પ્રકારના તર્ક આપવામાં આવી રહ્યા છે. ઘણા લોકોએ દાવો કર્યો કે આરક્ષણ માત્ર 10 વર્ષ માટે હતું, પરંતુ સ્વતંત્રતાના લગભગ 79 વર્ષ બાદ પણ આરક્ષણ ચાલુ છે. કેટલાક લોકોએ બંધારણમાં આરક્ષણની જોગવાઈ માત્ર 60 વર્ષ સુધી માટે હોવાનું પણ જણાવ્યું. આ ચર્ચાઓ વચ્ચે અમે તમને બંધારણમાં આરક્ષણની જોગવાઈ વિશે માહિતી આપવા જઈ રહ્યા છીએ. ચાલો જાણીએ કે બંધારણમાં આરક્ષણ માટે 10 વર્ષ અથવા 60 વર્ષની કોઈ જોગવાઈ છે કે નહીં? જો છે, તો તે કોના માટે છે.
શું બંધારણમાં આરક્ષણ માત્ર 10 વર્ષ માટે હતું?
આ પ્રશ્નનો જવાબ છે – નહીં. શરૂઆતમાં બંધારણમાં માત્ર લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (એસસી) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (એસટી) માટે બેઠકોના આરક્ષણની અવધિ 10 વર્ષ નક્કી કરવામાં આવી હતી. આ જોગવાઈ બંધારણના અનુચ્છેદ 334 હેઠળ કરવામાં આવી હતી. જ્યારે બંધારણ અમલમાં આવ્યું ત્યારે એવી વ્યવસ્થા હતી કે સંસદ અને વિધાનસભાઓમાં એસસી/એસટી માટે આરક્ષિત બેઠકો તેમજ એંગ્લો-ઇન્ડિયન સમુદાયના નિયુક્ત પ્રતિનિધિઓની વ્યવસ્થા માત્ર 10 વર્ષ સુધી જ રહેશે. એટલે કે તેની સમયમર્યાદા 1960 સુધી હતી.
શું બંધારણમાં 60 વર્ષની કોઈ મર્યાદા હતી?
બંધારણમાં આરક્ષણ માટે 60 વર્ષની કોઈ સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. આ ગેરસમજ એટલા માટે ફેલાઈ કારણ કે સંસદે 10-10 વર્ષની સમયમર્યાદા અનેક વખત વધારી હતી. સ્વતંત્રતાના 60 વર્ષ પૂર્ણ થવા અને સોશિયલ મીડિયાના વધતા પ્રભાવને કારણે આ ગેરસમજ વધુ ફેલાઈ. પરંતુ બંધારણમાં ક્યાંય પણ એવું લખેલું નથી કે આરક્ષણ માત્ર 60 વર્ષ સુધી જ લાગુ રહેશે.
પછી આ વ્યવસ્થા આજ સુધી કેવી રીતે ચાલુ છે?
સમય જતાં એવું અનુભવાયું કે સામાજિક અને રાજકીય સમાનતાનું લક્ષ્ય હજુ સંપૂર્ણ રીતે પ્રાપ્ત થયું નથી. તેથી સંસદે સમયાંતરે બંધારણીય સુધારા કરીને આ સમયમર્યાદા વધારી છે. અત્યાર સુધી અનેક બંધારણીય સુધારાઓ દ્વારા અનુચ્છેદ 334 હેઠળ નક્કી કરાયેલી સમયમર્યાદા લંબાવવામાં આવી છે. આ સંદર્ભમાં 104મો બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 2019 અમલમાં આવ્યો હતો. આ સુધારા હેઠળ એસસી/એસટી માટે લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં બેઠકોનું આરક્ષણ 25 જાન્યુઆરી 2030 સુધી વધારવામાં આવ્યું હતું. જોકે આ જ સુધારા દ્વારા એંગ્લો-ઇન્ડિયન સમુદાય માટે નિયુક્ત બેઠકોની વ્યવસ્થા સમાપ્ત કરવામાં આવી હતી.
શું નોકરી અને શિક્ષણમાં મળતું આરક્ષણ પણ 10 વર્ષ માટે હતું?
બિલ્કુલ નહીં. સરકારી નોકરીઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં મળતું આરક્ષણ કોઈપણ 10 વર્ષની સમયમર્યાદા સાથે જોડાયેલું નહોતું. તેના માટે બંધારણમાં અલગ-અલગ અનુચ્છેદો છે, જેમાં સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગોના વિકાસ માટે વિશેષ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
આરક્ષણ સાથે સંબંધિત મુખ્ય બંધારણીય અનુચ્છેદો
અનુચ્છેદ 15(4): આ રાજ્યને સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત વર્ગો, અનુસૂચિત જાતિઓ અને અનુસૂચિત જનજાતિઓ માટે શિક્ષણ ક્ષેત્રે વિશેષ જોગવાઈ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
અનુચ્છેદ 15(5): તેના હેઠળ રાજ્ય ખાનગી (અલ્પસંખ્યક સંસ્થાઓને છોડીને) શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં પણ પ્રવેશ માટે આરક્ષણ સંબંધિત જોગવાઈ કરી શકે છે.
અનુચ્છેદ 15(6): 103મા બંધારણીય સુધારા (2019) બાદ આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (ઈડબ્લ્યુએસ) માટે મહત્તમ 10 ટકા આરક્ષણની જોગવાઈ આ અનુચ્છેદ હેઠળ ઉમેરવામાં આવી હતી.
અનુચ્છેદ 16(4): સરકારી નોકરીઓમાં એવા પછાત વર્ગો માટે આરક્ષણની જોગવાઈ કરે છે, જેમનું સરકારી સેવાઓમાં પૂરતું પ્રતિનિધિત્વ નથી.
અનુચ્છેદ 16(4A): એસસી અને એસટી કર્મચારીઓને પ્રમોશનમાં આરક્ષણ આપવા માટે વિશેષ જોગવાઈ કરવાની મંજૂરી આપે છે.
અનુચ્છેદ 16(4B): બેકલોગ ખાલી જગ્યાઓ ભરવા અંગે વિશેષ વ્યવસ્થા કરે છે.
અનુચ્છેદ 46: રાજ્યને સૂચના આપે છે કે તે અનુસૂચિત જાતિઓ, અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને સમાજના નબળા વર્ગોના શૈક્ષણિક તથા આર્થિક હિતોને પ્રોત્સાહન આપે.
શું આરક્ષણ હંમેશા માટે છે?
બંધારણમાં સરકારી નોકરીઓ અને શિક્ષણમાં આરક્ષણ સમાપ્ત કરવાની કોઈ નિશ્ચિત તારીખ નક્કી કરવામાં આવી નથી. તે સંસદ અને ન્યાયપાલિકાની બંધારણીય વ્યવસ્થા મુજબ નક્કી થાય છે. સમયાંતરે સરકારો સામાજિક પરિસ્થિતિઓ, જનગણના, આયોગોના અહેવાલો અને અદાલતોના નિર્ણયોના આધારે તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે. જોકે લોકસભા અને વિધાનસભાઓમાં એસસી/એસટી માટે બેઠકોનું આરક્ષણ અનુચ્છેદ 334 હેઠળ સમયાંતરે બંધારણીય સુધારા દ્વારા વધારવામાં આવે છે. તેમાં ફેરફાર કરવા માટે સંસદે બંધારણીય સુધારો પસાર કરવો પડે છે.
આરક્ષણ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટનો અભિપ્રાય
આરક્ષણ સાથે જોડાયેલા અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો સુપ્રીમ કોર્ટે આપ્યા છે. 1992ના ઇન્દ્રા સાહની (મંડલ આયોગ) કેસમાં અદાલતે સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં કુલ આરક્ષણની મર્યાદા 50 ટકા નક્કી કરી હતી. જોકે બાદના કેટલાક કેસો અને વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં અલગ વ્યવસ્થાઓ પણ જોવા મળી છે. જ્યારે ઈડબ્લ્યુએસ આરક્ષણને વર્ષ 2022માં સુપ્રીમ કોર્ટે બંધારણીય રીતે માન્ય ગણાવ્યું હતું.
