Space Debris Risk: અંતરિક્ષમાંથી પડી રહેલા સ્પેસ જંકથી વધ્યો ખતરો, નુકસાન થાય તો જવાબદાર કોણ?
Space Debris Risk: અંતરિક્ષની દુનિયા સુંદર અને રોમાંચક હોય છે. સાથે જ તે એટલી જ રહસ્યમય પણ હોય છે. પરંતુ અંતરિક્ષની દુનિયા જેટલી રોમાંચક દેખાય છે, તેનાથી પણ વધુ ખતરનાક છે. આ જ ખતરાઓમાં એક ખતરો ઝડપથી વધી રહ્યો છે. ઉપર મોકલાયેલા રોકેટ, જૂના સેટેલાઇટ અને તેમના તૂટેલા ભાગો હવે હંમેશા અંતરિક્ષમાં ટકી રહેતા નથી. તેમાંના ઘણા ટુકડા ફરી ધરતી તરફ પરત ફરી રહ્યા છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે લગભગ એક ટન અથવા તેથી વધુ વજન ધરાવતો સ્પેસ ડેબ્રિસ લગભગ દર અઠવાડિયે ધરતીના વાયુમંડળમાં ફરી પ્રવેશ કરી રહ્યો છે. મોટા ભાગના ટુકડા રસ્તામાં જ બળી જાય છે અથવા સમુદ્રમાં પડી જાય છે. પરંતુ જો કોઈ મોટો ભાગ જમીન સુધી પહોંચી જાય તો પ્રશ્ન માત્ર જોખમનો નહીં રહે. પ્રશ્ન એ પણ રહેશે કે નુકસાનની ભરપાઈ કોણ કરશે? આ જ એવો પ્રશ્ન છે, જેના જવાબ વૈજ્ઞાનિકો અને સરકારો પાસે હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ નથી.
કેન્યામાં આકાશમાંથી પડ્યો રોકેટનો ભાગ
ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સના અહેવાલ અનુસાર, કેન્યાના મુકુકુ ગામમાં એક દિવસ આકાશમાંથી આવો જ એક ટુકડો પડ્યો હતો. જોરદાર અવાજ સાથે એક વિશાળ ધાતુનો વલય ખેતરમાં આવી પડ્યો. ગામલોકો માટે આ કોઈ ફિલ્મી દૃશ્યથી ઓછું નહોતું. બાદમાં જાણવા મળ્યું કે આ રોકેટનો એક ભાગ હતો, જે ધરતી પર પાછો ફરતી વખતે બળી જવો જોઈએ હતો. પરંતુ આ એકમાત્ર ઘટના નથી. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અમેરિકા, કેનેડા, પોલેન્ડ, સ્પેન અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ રોકેટ અથવા સેટેલાઇટના ભાગો ધરતી પર પડી ચૂક્યા છે. એટલે કે અંતરિક્ષની દોડ જેટલી ઝડપી બની રહી છે, એટલી જ ઝડપથી તેનો કચરો પણ ફરી આપણી વચ્ચે પરત આવી રહ્યો છે.
દર અઠવાડિયે ધરતીના વાયુમંડળમાં પ્રવેશી રહી છે મોટી વસ્તુઓ
પોલિશ સ્પેસ એજન્સીના સ્પેસ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ ઓપરેશનના પ્રમુખ મારિયુશ સ્લોનિનાના જણાવ્યા મુજબ, અંતરિક્ષમાંથી વસ્તુઓનો ધરતીના વાયુમંડળમાં ફરી પ્રવેશ હવે રોજબરોજની ઘટના બની ગયો છે. લગભગ એક મેટ્રિક ટન અથવા તેથી વધુ વજન ધરાવતી મોટી વસ્તુઓ લગભગ દર અઠવાડિયે પરત આવે છે. અમેરિકન સ્પેસ ફોર્સે ગયા વર્ષે આવી લગભગ 820 વસ્તુઓ અંગે એલર્ટ જાહેર કર્યા હતા, જ્યારે લગભગ એક દાયકાં પહેલાં આ સંખ્યા લગભગ 110 હતી. અંતરિક્ષમાં મોકલાતા રોકેટ અને સેટેલાઇટની સંખ્યા વધતા આ જોખમ પણ વધી રહ્યું છે.
ઝડપથી વધી રહી છે રોકેટ અને સેટેલાઇટની સંખ્યા
ગયા વર્ષે દુનિયામાં 300થી વધુ રોકેટ લોન્ચ થયા હતા. આ સંખ્યા લગભગ એક દાયકાં પહેલાંની સરખામણીએ લગભગ ચાર ગણી છે. આ ઉપરાંત પૃથ્વીની કક્ષામાં લગભગ 16 હજાર સેટેલાઇટ હાજર છે. તેમાંના ઘણા પોતાની કાર્યક્ષમ અવધિ પૂર્ણ થયા પછી ફરી વાયુમંડળમાં પ્રવેશ કરશે. સમસ્યા એ છે કે દર વખતે એ નક્કી થઈ શકતું નથી કે તેનો કયો ભાગ સંપૂર્ણપણે બળી જશે અને કયો ટુકડો નીચે સુધી પહોંચશે. સ્પેસએક્સ, બ્લૂ ઓરિજિન અને ચીનની મોટી સેટેલાઇટ યોજનાઓ આ દોડને વધુ ઝડપી બનાવી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં આવનારા વર્ષોમાં સ્પેસ ડેબ્રિસની સમસ્યા નાની નહીં પરંતુ મોટી વૈશ્વિક પડકાર બની શકે છે.
ઘણા દેશોમાં પડી ચૂક્યો છે સ્પેસ જંક
સ્પેસ જંક ધરતી સુધી પહોંચવાના અનેક ઉદાહરણો સામે આવી ચૂક્યા છે. વર્ષ 2024માં ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશનમાંથી નીકળેલો હાર્ડવેર અમેરિકાના ફ્લોરિડામાં એક ઘર પર પડ્યો હતો. ત્યારબાદ સ્પેસએક્સના રોકેટનો એક ભાગ પોલેન્ડના પોઝનાનમાં એક શોપિંગ મોલની નજીક મળ્યો હતો. સ્પેનના ટેનેરિફમાં એક નિષ્ક્રિય ચીની સેટેલાઇટના વાયુમંડળમાં પ્રવેશથી તેજ પ્રકાશ અને વિસ્ફોટ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ હતી. ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ ખાણકામ વિસ્તારની નજીક સળગતો કાટમાળ મળ્યો હતો. એટલે કે હવે આ માત્ર અંતરિક્ષ વૈજ્ઞાનિકોની ચિંતા નથી રહી. તેની અસર હવે સામાન્ય લોકોની જમીન સુધી પહોંચી રહી છે.
સૌથી મોટો ખતરો તેની અનિશ્ચિતતા છે
સ્પેસ ડેબ્રિસનો સૌથી ખતરનાક ભાગ તેની અનિશ્ચિતતા છે. જો કોઈ વસ્તુ ફ્રી ફોલમાં હોય તો વૈજ્ઞાનિકો તે ક્યાં પડશે તેનો ચોક્કસ અંદાજ હંમેશા લગાવી શકતા નથી. એરોસ્પેસ કોર્પોરેશનના જણાવ્યા મુજબ, ફરી પ્રવેશ દરમિયાન માત્ર એક મિનિટના અંદાજની ભૂલ લેન્ડિંગ વિસ્તારને લગભગ 300 માઇલ સુધી બદલી શકે છે. જાન્યુઆરીમાં લગભગ 11 મેટ્રિક ટન વજન ધરાવતા ચીની રોકેટનો ઉપરનો ભાગ યુરોપ ઉપર વાયુમંડળમાં પ્રવેશ્યો હતો. અનેક દેશોએ તેને ઘણા દિવસો સુધી ટ્રેક કર્યો હતો. ભય હતો કે આટલો ભારે કાટમાળ કોઈ વસતિ ધરાવતા વિસ્તારમાં પડી શકે છે.
ભવિષ્યમાં જોખમ વધવાની આશંકા
હાલમાં સામાન્ય વ્યક્તિ સ્પેસ જંકની ઝપેટમાં આવે તેવી શક્યતા વીજળી પડવાની તુલનામાં ઓછી છે. અત્યાર સુધી આવો માત્ર એક જ નોંધાયેલ બનાવ સામે આવ્યો છે. 1990ના દાયકામાં અમેરિકાના ઓક્લાહોમાની એક મહિલા અંતરિક્ષમાંથી પડેલા કાટમાળની ઝપેટમાં આવી હતી અને બચી ગઈ હતી. પરંતુ ભવિષ્યને લઈને વૈજ્ઞાનિકો ચિંતિત છે. અમેરિકન ફેડરલ એવિએશન એડમિનિસ્ટ્રેશન માટે કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો હતો કે વર્ષ 2035 સુધી માત્ર સ્પેસએક્સના સેટેલાઇટમાંથી નીકળતો કાટમાળ દર બે વર્ષે કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુ અથવા ઈજાનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
વધતા વ્યાવસાયિક દબાણથી વધી રહી છે સમસ્યા
સમસ્યાનું એક મોટું કારણ અંતરિક્ષમાં વધી રહેલું વ્યાવસાયિક દબાણ પણ છે. સ્પેસએક્સ પાસે પહેલેથી જ 10 હજારથી વધુ સેટેલાઇટ છે અને કંપનીએ ભવિષ્યમાં લાખો વધુ સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાની યોજનાઓ રજૂ કરી છે. જેફ બેઝોસની બ્લૂ ઓરિજિન અને ચીનની મેગા-કોન્સ્ટેલેશન યોજનાઓ પણ આ દોડને આગળ વધારી રહી છે. વધુ સેટેલાઇટનો અર્થ વધુ ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી અને નવી ટેક્નોલોજી જરૂર છે. પરંતુ તેનો બીજો પાસો એ છે કે ભવિષ્યમાં પરત આવનારા જૂના સેટેલાઇટ અને તેમના ભાગોની સંખ્યા પણ વધશે. એટલે કે સુવિધા સાથે જોખમ પણ વધી રહ્યું છે.
નિયમો છે, પરંતુ પૂરતા નથી
અહીં જ સૌથી મોટો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. અંતરિક્ષ કાટમાળને લઈને દુનિયામાં નિયમો તો છે, પરંતુ તે એવા સમયના છે જ્યારે અંતરિક્ષમાં આજ જેટલી પ્રવૃત્તિઓ નહોતી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રે વર્ષ 2007માં સ્પેસ ડેબ્રિસ અંગે માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી હતી. પરંતુ તે ફરજિયાત નથી. અમેરિકામાં કંપનીઓને સેટેલાઇટ પરત પડવાથી થનારા નુકસાનના જોખમ અંગે માહિતી આપવી પડે છે. પરંતુ વ્યાપક જવાબદારી અને વળતરની વ્યવસ્થા હજુ સુધી આધુનિક અંતરિક્ષ વ્યવસાયને અનુરૂપ સંપૂર્ણ રીતે તૈયાર નથી.
નુકસાન થાય તો જવાબદાર કોણ?
જો પડેલો કાટમાળ કોઈ કંપની અથવા એજન્સીનો હોય અને તે એ જ દેશની હોય જ્યાં નુકસાન થયું હોય, તો સ્થાનિક કાયદા હેઠળ જવાબદારી નક્કી થઈ શકે છે. પરંતુ જો કાટમાળ બીજા દેશમાંથી આવ્યો હોય તો મામલો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા સુધી પહોંચે છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની લાયબિલિટી કન્વેન્શન હેઠળ કોઈ દેશના સ્પેસ ઓબ્જેક્ટથી બીજા દેશમાં કોઈ વ્યક્તિ અથવા સંપત્તિને નુકસાન થાય તો વળતરનો દાવો કરી શકાય છે. પરંતુ સૌથી પહેલાં એ સાબિત કરવું જરૂરી બને છે કે કાટમાળ આખરે ક્યાંથી આવ્યો હતો. ઘણી વખત આ જ પ્રક્રિયા સૌથી વધુ મુશ્કેલ બની જાય છે.
