Appropriation Bill: સંસદમાં હોબાળા વચ્ચે મંજૂર થયું વિનિયોગ વિધેયક, કેવી રીતે મળે છે વધારાના સરકારી ખર્ચને કાનૂની માન્યતા?
Appropriation Bill: સંસદના માનસૂન સત્રમાં સતત ચાલી રહેલા હોબાળા અને વિરોધ પક્ષના વિરોધ વચ્ચે મંગળવારે લોકસભામાં વિનિયોગ (નંબર-3) વિધેયક, 2026 પસાર થઈ ગયું. ધ્વનિમતથી મંજૂર થયેલું આ બિલ 31 માર્ચ 2023ના રોજ પૂર્ણ થયેલા નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન થયેલા વધારાના સરકારી ખર્ચને ભારતની સંચિત નિધિ (કોન્સોલિડેટેડ ફંડ ઑફ ઈન્ડિયા)માંથી અધિકૃત કરવાની જોગવાઈ સાથે સંબંધિત છે.
આ પહેલાં મંગળવારે વિરોધ પક્ષના સભ્યોના હોબાળા અને સૂત્રોચ્ચાર વચ્ચે નાણાં પ્રધાન નિર્મલા સીતારમણે કરવેરા તથા અન્ય કાયદા (સુધારા) વિધેયક પણ રજૂ કર્યું. આ વિધેયક હેઠળ પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007, આવકવેરા અધિનિયમ, 2025 અને નાણાં અધિનિયમ, 2026માં સુધારો કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો છે.
વિનિયોગ વિધેયક શું છે?
વિનિયોગ વિધેયક એટલે Appropriation Bill, જે સરકારને ભારતની સંચિત નિધિમાંથી નાણાં કાઢીને ખર્ચ કરવાની કાનૂની મંજૂરી આપે છે. સંસદની મંજૂરી વિના સરકાર આ નિધિમાંથી પૈસા ખર્ચી શકતી નથી. મંગળવારે સંસદમાં જે વિધેયક પસાર થયું તેનો હેતુ 31 માર્ચ 2023ના રોજ પૂર્ણ થયેલા નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલી રકમ કરતાં વધુ થયેલા ખર્ચને મંજૂરી અપાવવાનો છે.
ઉદાહરણ તરીકે માની લો કે કોઈ પરિવારનું માસિક બજેટ 50 હજાર રૂપિયા છે, પરંતુ મહિનાના અંત સુધીમાં કોઈ જરૂરી કામ આવી જાય અને ખર્ચ 55 હજાર રૂપિયા થઈ જાય. આવી સ્થિતિમાં પરિવારે જણાવવું પડે કે નક્કી કરેલા બજેટ કરતાં 5 હજાર રૂપિયા વધુ કેમ ખર્ચાયા અને તેની મંજૂરી લેવી પડે. સરકાર સાથે પણ આવું જ થાય છે, તેથી તેને પણ સંસદ પાસેથી મંજૂરી લેવી પડે છે.
આ જોગવાઈ કેવી રીતે કામ કરે છે?
સરકાર દર વર્ષે બજેટમાં વિવિધ મંત્રાલયો અને યોજનાઓ માટે બજેટ ફાળવે છે. જો કોઈ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન કોઈ મથક પર મંજૂર કરાયેલી રકમ કરતાં વધુ ખર્ચ થઈ જાય, તો તે વધારાના ખર્ચની તપાસ ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (સીએજી) કરે છે. ત્યારબાદ લોકસભાની લોકલેખા સમિતિ તે ખર્ચની સમીક્ષા કરે છે. પીએસીની ભલામણ બાદ સરકાર સંસદમાં વધારાના અનુદાનની માંગ રજૂ કરે છે. સંસદ દ્વારા મંજૂરી મળ્યા પછી સંબંધિત વિનિયોગ વિધેયક લાવવામાં આવે છે, જેના દ્વારા તે વધારાના ખર્ચને કાનૂની માન્યતા મળી જાય છે.
સંચિત નિધિ શું હોય છે?
ભારત સરકારની લગભગ તમામ આવક, જેમ કે કર, લોન અને અન્ય પ્રાપ્તીઓ ભારતની સંચિત નિધિમાં જમા થાય છે. તેને સરકારી ખજાનો પણ કહી શકાય. બંધારણના અનુચ્છેદ 266 હેઠળ સ્થાપિત આ નિધિમાંથી સંસદની મંજૂરી વિના કોઈપણ રકમ ઉપાડી શકાય નહીં. આ જ કારણથી સરકાર માનસૂન સત્ર દરમિયાન આ બિલ લઈને આવી છે.
મંગળવારે સંસદની કાર્યવાહી અનેક વખત સ્થગિત થઈ
મંગળવારે પણ લોકસભા અને રાજ્યસભા બંને ગૃહોની કાર્યવાહી અનેક વખત સ્થગિત થઈ. વિરોધ પક્ષના સાંસદોએ સંસદ પરિસરમાં વિવિધ મુદ્દાઓને લઈને પ્રદર્શન કર્યું. તેમાં રામ મંદિર ચંદામાં કથિત ગેરરીતિ, 20 જુલાઈના સંસદ માર્ચ દરમિયાન પ્રદર્શનકારીઓ પર પોલીસ કાર્યવાહી અને કાવેરી જળ વિવાદ જેવા મુદ્દાઓ મુખ્ય રહ્યા. સતત હોબાળા અને ગતિરોધને કારણે લોકસભાની કાર્યવાહી અનેક વખત સ્થગિત કરાઈ. હવે લોકસભાની બેઠક બુધવારે સવારે 11 વાગ્યે ફરી શરૂ થશે. આના એક દિવસ પહેલાં સોમવારે પણ લોકસભાએ વિરોધ પક્ષના વિરોધ વચ્ચે ચર્ચા વિના સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશોની મંજૂર સંખ્યા વધારવા સંબંધિત વિધેયક પસાર કરી દીધું હતું.
વિરોધ પક્ષ જાણીજોઇને અવરોધ ઉભો કરી રહ્યો છે
ભારતીય જનતા પાર્ટીએ વિરોધ પક્ષ પર સંસદની કાર્યવાહી વારંવાર ખોરવવાનો આરોપ લગાવ્યો છે. પાર્ટીનું કહેવું છે કે વિરોધ પક્ષ જાણીજોઇને ગૃહની કાર્યવાહીમાં અવરોધ ઉભો કરી રહ્યો છે, જેના કારણે મહત્વપૂર્ણ વિધાનકારી કાર્ય પ્રભાવિત થઈ રહ્યા છે. ભાજપે જણાવ્યું કે કોંગ્રેસ અને તેના સહયોગી પક્ષો સંસદમાં જરૂરી મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવા દેતા નથી અને તેના કારણે ચૂંટાયેલા જનપ્રતિનિધિઓને જનતા સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ ઉઠાવવાની તક મળી રહી નથી.
