Reservation in India: શું આપણા નેતાઓ અનામતના મૂળ વિચારના સમર્થક હતા કે પછી સામાજિક ન્યાય અને રાજકીય વાસ્તવિકતા વચ્ચે સંતુલન સાધતા હતા?
ગાંધીજી જાતિ આધારિત અલગ મતદારમંડળના કડક વિરોધી હતા. તેમનું માનવું હતું કે આવી વ્યવસ્થા સમાજને કાયમી જાતિ-જૂથોમાં વહેંચી નાખશે. છતાં દલિત પ્રતિનિધિત્વ માટે પૂના કરાર હેઠળ અનામત બેઠકોનો માર્ગ સ્વીકારાયો.
સરદાર પટેલે પણ ધાર્મિક અને સામુદાયિક આધારિત રાજકીય અનામતનો વિરોધ કર્યો હતો. બંધારણસભામાં તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે મુક્ત અને બિનસાંપ્રદાયિક ભારતના બંધારણને સામુદાયિક આધારે અનામતથી “વિરૂપ” ન બનાવવું જોઈએ. સાથે સાથે અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિ માટેની વિશેષ જોગવાઈ ચાલુ રાખવામાં આવી.
અને આજે નરેન્દ્ર મોદી પણ એક તરફ ધાર્મિક આધારિત અનામતનો વિરોધ કરે છે, પરંતુ બીજી તરફ બંધારણીય અનામત ચાલુ રાખવાની વાત જાહેરમાં કરે છે.
એટલે સાચો સવાલ કદાચ આ નથી કે—
“આ નેતાઓ અનામત વિરોધી હતા કે સમર્થક?”
સાચો સવાલ છે:
અનામત ખરેખર સામાજિક ન્યાયનું કાયમી સાધન છે કે પછી સમય સાથે તેની જરૂરિયાત, માપદંડ અને ઉપયોગની નિષ્પક્ષ સમીક્ષા થવી જોઈએ?
કારણ કે જ્યારે કોઈ નીતિ સામાજિક ન્યાય કરતાં વધુ મતબેંકની રાજનીતિનું સાધન બની જાય, ત્યારે તેના મૂળ હેતુ પર સવાલ ઊભો થવો સ્વાભાવિક છે.
અનામત પર ચર્ચા થવી જોઈએ—ભાવનાથી નહીં, તથ્યોથી.
