Caste Census 2027: જનગણના 2027ની ગણતરી માટે હાલની જાતિ ગણતરીની યાદીના ઉપયોગને લઈને ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલની કચેરી (ORGI) અને સામાજિક ન્યાય તથા સશક્તિકરણ મંત્રાલય વચ્ચે મતભેદ હતા. બાદમાં મંત્રાલયે એક સત્તાવાર મીટિંગ નોટમાં ફેરફાર કર્યો, જેથી સેન્ટ્રલ OBC યાદી ઉપલબ્ધ કરાવવાના પોતાના પ્રસ્તાવનો તેમાં સમાવેશ કરી શકાય.
જનગણના પ્રક્રિયા દરમિયાન જાતિ ગણતરી પહેલેથી જ વિવાદનો વિષય બની ચૂકી છે. તેનું કારણ સરકારનો આ નિર્ણય છે કે જાતિની માહિતી અગાઉથી નિર્ધારિત ડ્રોપ-ડાઉન યાદીના બદલે ઓપન-એન્ડેડ કૉલમ દ્વારા જાતિનો ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવશે. વિપક્ષી પક્ષોએ આ નિર્ણયની ટીકા કરી છે. કોંગ્રેસના નેતાઓ રાહુલ ગાંધી અને મલ્લિકાર્જુન ખડગેનો તર્ક છે કે અસરકારક સામાજિક ન્યાયની નીતિઓ માટે જાતિ સાથે જોડાયેલી સાચી માહિતી જરૂરી છે.
રિપોર્ટ અનુસાર, તાજી ઘટનાઓ 1 જૂને યોજાયેલી એક બેઠક સાથે જોડાયેલી છે, જેમાં ORGI અને સામાજિક ન્યાય તથા સશક્તિકરણ મંત્રાલયના અધિકારીઓએ ભાગ લીધો હતો. બેઠકની અધ્યક્ષતા ભારતના મહાપંજીયક (RGI) મૃત્યુન્જય કુમાર નારાયણે કરી હતી.
વધારાના RGI સુનીલ કુમાર અને મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ શૈલેન્દ્ર કુમાર પણ બેઠકમાં હાજર હતા.
મંત્રાલયે હાલની OBC યાદી ઉપલબ્ધ કરાવવાની ઓફર કરી
સૂત્રોના હવાલાથી ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસે જણાવ્યું કે બેઠકમાં સામાજિક ન્યાય તથા સશક્તિકરણ મંત્રાલયના અધિકારીઓએ સંકેત આપ્યો હતો કે રાષ્ટ્રીય પછાત વર્ગ આયોગ (NCBC) દ્વારા જાળવવામાં આવતી OBC સમુદાયોની યાદી જાતિ ગણતરી માટે ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ.
જોકે, RGIના એક અધિકારી દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા બેઠકના રેકોર્ડના પ્રથમ મુસદ્દામાં કથિત રીતે મંત્રાલયની આ વાત યોગ્ય રીતે નોંધવામાં આવી ન હતી.
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ અનુસાર, RGI કચેરી દ્વારા 8 જૂને જાહેર કરવામાં આવેલી ચાર ફકરાની પ્રારંભિક નોટમાં જણાવાયું હતું કે મંત્રાલયના અધિકારીઓએ દાવો કર્યો હતો કે સરકાર માટે તમામ જાતિઓની એક વ્યાપક યાદી જાળવી રાખવી બંધારણીય રીતે જરૂરી નથી. તેથી આવી કોઈ યાદી ઉપલબ્ધ નહોતી.
વિડંબના એ છે કે આ જ નોટમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે મંત્રાલય પાસે અનુસૂચિત જાતિઓ (SC)ની અધિસૂચિત યાદી છે, જેમાં 1,258 એન્ટ્રીઓ છે અને OBCની સેન્ટ્રલ યાદી છે, જેમાં 2,483 એન્ટ્રીઓ છે. નોટમાં એમ પણ જણાવાયું હતું કે જરૂર પડ્યે આ યાદીઓ RGI કચેરીને ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે.
સુધારેલો રેકોર્ડ
બેઠકની નોટમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલી ભાષા અંગે બાદમાં મંત્રાલયે વાંધો ઉઠાવ્યો. અખબાર અનુસાર, મંત્રાલયના એક અધિકારીએ આ ભાષાને ‘જાળ’ (ટ્રેપ) ગણાવીને કહ્યું કે તેનાથી એવું લાગે છે કે અગાઉથી નિર્ધારિત જાતિની યાદી ન હોવાની જવાબદારી મંત્રાલયની છે.
11 જૂને મંત્રાલયે નોટનું સુધારેલું સંસ્કરણ RGI કચેરીને મોકલ્યું. સુધારેલી નોટમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું કે મંત્રાલય બંધારણ હેઠળ SCની યાદી અને OBCની કેન્દ્રીય યાદી જાળવી રાખે છે.
તેમાં એમ પણ જણાવવામાં આવ્યું કે મંત્રાલય માટે ફરજિયાત શ્રેણીઓ સિવાય તમામ જાતિઓની કોઈ અલગ અને વ્યાપક યાદી જાળવી રાખવી જરૂરી નથી.
રિપોર્ટ અનુસાર, RGI કચેરીએ 30 જૂને આ સુધારાને સ્વીકારી લીધો.
મૃત્યુન્જય કુમાર નારાયણ અને મંત્રાલયના સચિવ સુધીંશુ પંતે ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ દ્વારા ટિપ્પણી માટે મોકલવામાં આવેલી વિનંતીઓનો જવાબ આપ્યો નહોતો.
મુસદ્દો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે
રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખિત સરકારી અધિસૂચના અનુસાર, મુખ્ય વસ્તી ગણતરી અને જાતિ ગણતરી આવતા વર્ષે ફેબ્રુઆરીમાં થવાની છે. જોકે, પહાડી અને બરફથી ઢંકાયેલા વિસ્તારોમાં આ પ્રક્રિયા આ મહિને જ શરૂ થઈ ગઈ છે, જેથી શિયાળાના મહિનાઓ દરમિયાન આવતી મુશ્કેલીઓથી બચી શકાય.
ટીકાકારોએ અગાઉથી જ એક દાયકા જૂની સામાજિક-આર્થિક અને જાતિ જનગણના (SECC)માં ‘ઓપન-એન્ટ્રી રિસ્પોન્સ’ (પોતાની ઇચ્છા મુજબ માહિતી આપવી) દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવેલા જાતિ ડેટાની ઉપયોગિતા અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે, તેમ છતાં સરકારે પોતાના વલણનો બચાવ કર્યો છે.
સરકારનો તર્ક છે કે અગાઉથી નિર્ધારિત જાતિઓની યાદી રાખવાથી રાજ્ય અસરકારક રીતે એ નક્કી કરવાની સ્થિતિમાં આવી શકે છે કે કઈ જાતિની ઓળખને માન્યતા આપવી જોઈએ.
જોકે, આ પદ્ધતિથી ડેટાને સમજવા અને તેનું વિશ્લેષણ કરવામાં મોટી મુશ્કેલી ઊભી થાય છે: લાખો જવાબોમાં એક જ જાતિની ઓળખ માટે અલગ-અલગ સ્પેલિંગ, નામ અને વર્ગીકરણ હોઈ શકે છે, જેના કારણે વિશ્વસનીય આંકડા તૈયાર કરવા અત્યંત મુશ્કેલ બની શકે છે.
2011માં SECCની પ્રક્રિયામાં સામેલ લોકોએ લગભગ 46.7 લાખ અલગ-અલગ જાતિના નામ જણાવ્યા હતા, જ્યારે 1931ની જનગણનામાં 4,147 જાતિઓ નોંધવામાં આવી હતી.
સપ્ટેમ્બર અને ડિસેમ્બર 2021માં સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલા સોગંદનામામાં પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે કેન્દ્ર સરકારે કહ્યું હતું કે 2011ની SECC દરમિયાન એકત્રિત કરવામાં આવેલા જાતિ ડેટામાં તકનીકી સમસ્યાઓ અને વિસંગતતાઓ હતી.
2011ના જાતિ ડેટાને અંતે SECCના બાકીના પરિણામો સાથે જાહેર કરવામાં આવ્યો નહોતો.
15 ડિસેમ્બર, 2021ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારના તે વલણની નોંધ લીધી હતી, જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે આંકડા ખોટા અને ઉપયોગ કરવા યોગ્ય નહોતા.
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ અનુસાર, અદાલતે કહ્યું હતું, ‘હકીકત એ છે કે આ અદાલત સમક્ષ દાખલ કરવામાં આવેલા સોગંદનામામાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે સંકલિત આંકડા સચોટ નથી અને કોઈપણ હેતુ માટે ઉપયોગ કરવા યોગ્ય નથી.’
આ ડેટા સામાજિક ન્યાય તથા સશક્તિકરણ મંત્રાલયને સોંપવામાં આવ્યો હતો. મંત્રાલયે તેની માહિતીને શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરવા માટે નીતિ આયોગના તત્કાલીન ઉપાધ્યક્ષ અરવિંદ પનગઢિયાની અધ્યક્ષતામાં એક નિષ્ણાત જૂથની રચના કરી હતી.
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના રિપોર્ટમાં મંત્રાલયના સૂત્રોના હવાલાથી કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમને આશંકા છે કે 2027ની કવાયતમાં પણ આવી જ સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે, જેના કારણે સમગ્ર પ્રક્રિયા બિનઅસરકારક બની શકે છે.
આ રીતે પ્રસ્તાવિત ઓપન-એન્ટ્રી રિસ્પોન્સે એ પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે સરકાર આટલી મોટી સંખ્યામાં આવનારા અલગ-અલગ જવાબોને કેવી રીતે એકસમાન અને વ્યવસ્થિત કરશે અને સાથે જ એ ધારણાથી કેવી રીતે બચશે કે તે સત્તાવાર રીતે નક્કી કરી રહી છે કે કઈ જાતિની ઓળખ માન્ય છે.
30 એપ્રિલ, 2025ના રોજ રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિએ જનગણના 2027માં જાતિ ગણતરીનો સમાવેશ કરવાના નિર્ણયને મંજૂરી આપી હતી. આ મામલે કેન્દ્ર સરકારના અગાઉના વલણમાં આ ફેરફાર હતો.
આ પહેલી વખત હશે જ્યારે વસ્તી જનગણનાના ભાગરૂપે જાતિ ગણતરી કરવામાં આવશે.
