UNSC Veto Power: તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેચેપ તૈય્યપ એર્દોગને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ (UNSC)ના પાંચ સ્થાયી સભ્યો પાસેથી વીટો પાવર પાછી ખેંચવાની માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે વર્તમાન વીેટો સિસ્ટમ ‘અન્યાયી’ છે અને તે ‘વૈશ્વિક સ્થિરતા અને શાંતિ’માં અવરોધ ઊભો કરે છે. એર્દોગનની માંગ એવા સમયે આવી છે જ્યારે દુનિયાના મોટા ભાગના મધ્યમ શક્તિ ધરાવતા દેશો UNSCમાં સુધારાની માંગ કરી રહ્યા છે. UNSCના સભ્ય દેશો વચ્ચે પોતાના પોતાના હિતોને લઈને ગતિરોધ છે અને તેની અસર વિશ્વ વ્યવસ્થા પર પડી રહી છે. આથી સવાલ એ છે કે તુર્કીની માંગ કેટલી યોગ્ય છે?
- શું UNSCની વીટો પાવર ખતમ થઈ શકે છે?
- UNSC વીટો શું છે અને તેનો ઉપયોગ કોણ કરી શકે છે?
- તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ એર્દોગનની માંગ શું છે?
- UNSCને વીટો ખતમ કરવાનો નિર્ણય લેવા માટે શું કરવું પડશે?
- ફ્રાન્સ-મેક્સિકોનો એ કયો પ્રસ્તાવ છે જેને વધુ સમર્થન મળી રહ્યું છે?
- UNSCમાં સૌથી વધુ શું થવાની સંભાવના છે?
- ભારતની દાવેદારીનું શું થશે?
ભારતના પૂર્વ રાજદૂત અશોક સજ્જનહરે કહ્યું કે તેમાં કોઈ શંકા નથી કે UNSCમાં સામેલ પાંચેય દેશો, જેમની પાસે વીટો પાવર છે, તેઓ પોતાની આ શક્તિ છીનવાઈ જાય તેવું ઇચ્છતા નથી. જો કંઈ ક્રાંતિકારી ન થાય તો તેઓ તેને બિલકુલ જવા દેશે નહીં. તેમનું એ પણ કહેવું છે કે ઉપરથી આ તમામ દેશો UNSCમાં સુધારાની વાત કરે છે પરંતુ આપણે બધા જાણીએ છીએ કે તેઓ વાસ્તવમાં આવું ઇચ્છતા નથી.
શું UNSCની વીટો પાવર ખતમ થઈ શકે છે?
- ગાઝા યુદ્ધ, ઈરાન યુદ્ધ અને યુક્રેન યુદ્ધ, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આ ત્રણ એવા મોટા મામલા છે જેને લઈને UNમાં વીેટો પાવર ધરાવતા દેશો વચ્ચે ગંભીર મતભેદ અને ગતિરોધ છે. રશિયા પોતે યુક્રેન યુદ્ધમાં સામેલ છે, જેને અમેરિકા મદદ કરી રહ્યું છે.
- પાંચ સ્થાયી સભ્યોમાંથી એક અમેરિકાએ છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં ઇઝરાયલ-ફિલિસ્તીન વિવાદ સાથે જોડાયેલા સાત પ્રસ્તાવો પર વીેટો કર્યો છે, જેમાં ગાઝામાં યુદ્ધવિરામની માંગ કરતા પાંચ પ્રસ્તાવો સામેલ છે.
- રશિયાના વીટોના કારણે UNSC યુક્રેન યુદ્ધ પર કોઈ નક્કર પ્રસ્તાવ પસાર કરી શક્યું નથી.
ગુરુવારે ન્યૂયોર્કમાં પત્રકારો સાથે વાત કરતાં એર્દોગને કહ્યું, ‘વીટો સિસ્ટમને ખતમ કરી દેવામાં આવે… ચાલો આપણે UNના તે મોડલથી આગળ વધીને એવી સિસ્ટમ તરફ આગળ વધીએ જે માત્ર પાંચ સભ્યોનું રક્ષણ કરવાને બદલે તમામ સભ્યોને સામેલ કરે.’ તો શું એર્દોગનની આ માંગ સાચી થઈ શકે છે અને વીટો ખતમ કરવાનો UNSC પર શું પ્રભાવ પડશે?
અશોક સજ્જનહરે કહ્યું, ‘તુર્કી જાણે છે કે જો UNSCમાં ક્યારેય સુધારો થાય પણ તો તેને કોઈ પણ સ્થિતિમાં વીટો પાવર મળવાની નથી. આથી તેણે પોતાનું વલણ વીેટો પાવર ખતમ કરવાનું રાખ્યું છે. ભારત, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને આફ્રિકાના કોઈ દેશને વીટો પાવર મળવી જોઈએ અને આ મજબૂત દાવેદારો છે.’ તેમણે કહ્યું કે, ‘UNSCના ઓછામાં ઓછા ચાર સભ્યો આ વાત માટે તો સંમત છે કે સ્થાયી સભ્યોની સંખ્યા વધારવામાં આવે પરંતુ તેઓ એવું ઇચ્છતા નથી કે નવા સ્થાયી સભ્યને વીટો પાવર મળે. તેનાથી તેમનું વર્ચસ્વ ખતમ થશે. અત્યારે તેઓ એકતરફી અને પોતાના હિતોમાં જે નિર્ણય કરે છે, કોઈ અન્ય નવા દેશને વીટો મળવાથી તેમનું એકાધિકાર નબળું પડશે.’
UNSC વીટો શું છે અને તેનો ઉપયોગ કોણ કરી શકે છે?
આ કોઈ પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવને વીટો કરવા એટલે કે તેને રોકવાની એક વિશેષ શક્તિ છે, જે આ સંસ્થાના પાંચ સ્થાયી સભ્યો અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, રશિયા અને ચીનને પ્રાપ્ત છે. તેનો અર્થ એ છે કે જો UNSCના 15માંથી 14 સભ્યો કોઈ પ્રસ્તાવના પક્ષમાં મત આપે તો પણ પાંચ સ્થાયી સભ્યો (P5)માંથી કોઈ એકનો વીટો તેને રોકી શકે છે.
તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ એર્દોગનની માંગ શું છે?
એર્દોગને UNSCમાં સંપૂર્ણપણે ફેરફાર કરવાની માંગ કરી છે. તેમાં કાઉન્સિલની સ્થાયી સભ્યપદની વ્યવસ્થા ખતમ કરવી અને વીટો પાવર હટાવવાનો સમાવેશ થાય છે. બ્લૂમબર્ગમાં 22 સપ્ટેમ્બરે પ્રકાશિત થયેલા એક લેખમાં પોતાની વાત રજૂ કરતાં એર્દોગને લખ્યું કે UNSCનું વર્તમાન માળખું, જે આઠ દાયકા પહેલાં બનાવવામાં આવ્યું હતું, હવે બદલાતી દુનિયાની જરૂરિયાતો પૂરી કરતું નથી અને કોઈ એક દેશને મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની ઇચ્છાને રોકવાની શક્તિ ન હોવી જોઈએ.
તેમણે લખ્યું, ‘વૈશ્વિક સંકટોના ઉકેલને માત્ર કેટલાક દેશોની મરજી પર છોડી દેવું આજની દુનિયાની વાસ્તવિકતા પ્રમાણે યોગ્ય નથી.’ એર્દોગને UN જનરલ અસેમ્બલી (UNGA)ને વધુ શક્તિ આપવાની પણ માંગ કરી. તેમણે કહ્યું કે UNGAએ જ નક્કી કરેલા સમય માટે UNSCના તમામ સભ્યોની પસંદગી કરવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું કે કાઉન્સિલમાં સામેલ થવાની ઇચ્છા ધરાવતા દેશોએ ‘ચૂંટણી દ્વારા મોટાભાગના સભ્ય દેશોનો વિશ્વાસ ફરીથી જીતવો’ પડશે.
એર્દોગને UNGAમાં પોતાના તાજેતરના ભાષણ દરમિયાન આ પહેલ માટે ભાર મૂક્યો. તેમણે કહ્યું, ‘એવી સિસ્ટમ જેમાં 190થી વધુ દેશોની ઇચ્છા પાંચ દેશોની મરજી પર નિર્ભર હોય તે ન તો નિષ્પક્ષ છે અને ન તો સંપૂર્ણ રીતે વિશ્વાસ જાળવી રાખવામાં સક્ષમ છે.’
UNSCને વીટો ખતમ કરવાનો નિર્ણય લેવા માટે શું કરવું પડશે?
વીટોને સત્તાવાર રીતે ખતમ કરવા માટે UN ચાર્ટરમાં સુધારાની જરૂર પડશે. આર્ટિકલ 108 હેઠળ તેના માટે UNGAના બે-તૃતીયાંશ સભ્યોની મંજૂરી અને UNના બે-તૃતીયાંશ સભ્યો, જેમાં તમામ પાંચ સ્થાયી સભ્યો સામેલ હોય, તેમની પુષ્ટિની જરૂર પડે છે. બીજા શબ્દોમાં P5 દેશોએ પોતાની વીેટો પાવર છોડવા માટે મંજૂરી આપવી પડશે.
ફ્રાન્સ-મેક્સિકોનો એ કયો પ્રસ્તાવ છે જેને વધુ સમર્થન મળી રહ્યું છે?
2015માં ફ્રાન્સ અને મેક્સિકોએ એક પ્રસ્તાવ રજૂ કર્યો હતો જેમાં P5 દેશોને આગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો કે તેઓ નરસંહાર અને માનવતા વિરુદ્ધના અપરાધો જેવા મોટા અત્યાચાર સાથે જોડાયેલા પ્રસ્તાવો પર પોતાના વીટોનો ઉપયોગ ન કરે. આ પહેલ P5 દેશો વચ્ચેના એક ‘સામૂહિક અને સ્વૈચ્છિક કરાર’ પર આધારિત હશે. તાજેતરમાં આ પહેલને ફરીથી ગતિ મળી છે. છેલ્લા ચાર મહિનામાં 21 દેશોએ તેનું સમર્થન કર્યું છે, જેમાં P5નો સભ્ય UK પણ સામેલ છે.
ફ્રેન્ચ સરકાર અનુસાર આ સાથે જ તેનું સમર્થન કરનારા UN સભ્ય દેશોની કુલ સંખ્યા 128 થઈ ગઈ છે. આ સંખ્યા UNGAમાં પ્રસ્તાવ પસાર કરવા માટે જરૂરી સંખ્યા કરતાં માત્ર એક ઓછી છે. જોકે એવો પ્રસ્તાવ બાધ્યકારી નહીં હોય પરંતુ સમર્થકોને આશા છે કે તેનાથી P5 દેશો પર કટોકટીની સ્થિતિમાં પોતાના મતનો ઉપયોગ ન કરવા માટે વધુ દબાણ બનશે.
UNSCમાં સૌથી વધુ શું થવાની સંભાવના છે?
- UNSCના સ્થાયી સભ્યો ઇચ્છશે નહીં કે તેમના હાથમાંથી વીેટો નીકળી જાય અને આવા કોઈ પણ પ્રસ્તાવને તેઓ વીેટો કરીને ખતમ કરી દેશે.
- રશિયાએ તુર્કીની આ પહેલ પર પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું છે કે તેનું માનવું છે કે UNSCના સ્થાયી સભ્યો પાસે વીેટો પાવર જળવાઈ રહેવી જોઈએ, જોકે તેણે એ પણ કહ્યું કે તે કાઉન્સિલમાં સ્થાયી સભ્યોની સંખ્યા વધારવાનું સમર્થન કરે છે.
- અમેરિકા અને ચીન અગાઉ પણ પોતાના વીેટો અધિકારોનો જોરદાર બચાવ કરી ચૂક્યા છે. રશિયાના પ્રસ્તાવ અનુસાર UNSCના વિસ્તરણની સંભાવના વધુ છે, જોકે તેમાં પણ પડકારો હશે.
- અમેરિકા અને ચીન બંનેએ અગાઉ કહ્યું છે કે તેઓ કાઉન્સિલની રચનામાં મર્યાદિત વધારો કરવાનું સમર્થન કરશે, જેમાં આફ્રિકન દેશો માટે બેઠકો ઉમેરવાનો પણ સમાવેશ થાય છે કારણ કે તેમાંથી કોઈ પાસે પણ સ્થાયી સભ્યપદ નથી.
- UK અને ફ્રાન્સે પણ વિસ્તરણનું સમર્થન કર્યું છે, જેમાં બ્રાઝિલ, જર્મની, ભારત અને જાપાન ઉપરાંત આફ્રિકન દેશો માટે સ્થાયી બેઠકોનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતની દાવેદારીનું શું થશે?
ભારત UNSCમાં સતત સુધારાની માંગ કરતું આવ્યું છે. ભારત પોતાના માટે સ્થાયી સભ્યપદની માંગ કરે છે. આથી સવાલ એ છે કે જો તુર્કીનું ફોર્મ્યુલા લાગુ થાય તો ભારતની દાવેદારીનું શું થશે?
પરંતુ UNSCના વિસ્તરણ માટે UN ચાર્ટરમાં સુધારાની પણ જરૂર પડશે, જેના માટે ફરીથી તમામ P5 દેશોના સમર્થનની જરૂર પડશે. P5 દેશોને એ વાત પર સંમત કરાવવું કે તેઓ કયા દેશો સાથે પોતાની શક્તિ વહેંચે અને શું નવા સભ્યોને વીટોનો અધિકાર આપવામાં આવે તે લાંબા સમયથી મુશ્કેલ રહ્યું છે. જેમ કે ચીન ક્યારેય નહીં ઇચ્છે કે ભારત પાસે વીટો આવે. આથી અશોક સજ્જનહરે કહ્યું કે UNSCમાં કોઈ પણ પ્રકારના સુધારાની સંભાવના ખૂબ ઓછી છે. આ હવે જિયો પોલિટિકલ ગેમ છે અને કોઈ પણ રમતમાં કોઈ ખેલાડી પોતાના હાથનું સૌથી મોટું કાર્ડ શા માટે જવા દેશે?
