West Asia War India Diplomacy: પશ્ચિમ એશિયા યુદ્ધ ચોથા સપ્તાહમાં પ્રવેશ કરી ચૂક્યું છે. ઉર્જા સંકટને કારણે વિશ્વભરમાં હાહાકાર મચી ગયો છે. વૈશ્વિક અર્થતંત્ર ડગમગતું દેખાઈ રહ્યું છે. દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોને તો ઈરાન અને અમેરિકા-ઈઝરાયેલ યુદ્ધનો મોટો ફટકો સહન કરવો પડી રહ્યો છે. તેલ-ગેસના ભાવ વધવાને કારણે મોંઘવારીની ચિંગારી ભડકવા લાગી છે. વિશ્વની સૌથી મોટી વસ્તી ધરાવતો દેશ હોવાને કારણે ભારત આ સમસ્યાઓથી અછતું નથી.
ઈરાન અને તેના પર હુમલો કરનાર અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ યુદ્ધમાંથી પાછળ હટવા તૈયાર નથી, તેમ છતાં ભારતે અત્યાર સુધી જે કૂટનીતિ અપનાવી છે, તેને વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં વિશ્વમાં સૌથી ‘ચતુર’ ગણાવવામાં આવી રહી છે. કારણ એ છે કે છેલ્લા 23-24 દિવસમાં ભારતની કૂટનીતિ વર્તમાન સંજોગોમાં અત્યાર સુધી ઘણી અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે.
રશિયા સાથે સંબંધોની મજબૂતી યથાવત
વર્તમાન જિયોપોલિટિક્સમાં રશિયાએ ફરી એકવાર સાબિત કરી દીધું છે કે ભારત તેનો પાકો મિત્ર છે. ઈરાન યુદ્ધને કારણે ચીન-રશિયા અને ઈરાન વચ્ચે એક ત્રિપુટી બની રહી હતી, પરંતુ જે રીતે રશિયાનું કાચા તેલનું ટેન્કર ‘એક્વા ટાઈટન’ ચીન જવાનો રસ્તો અધવચ્ચેથી બદલીને સીધું ન્યૂ મેંગલોર બંદર પહોંચ્યું છે, તે ભારતની રાજદ્વારી સફળતાનું મોટું ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે.
આજે ભારત રશિયા પાસેથી પ્રતિબંધિત તેલ ખરીદનારા અગ્રણી દેશોમાં સામેલ છે.
અમેરિકાના લાખો દબાણ છતાં ભારત અને રશિયા વચ્ચેના મજબૂત રક્ષણાત્મક અને આર્થિક સંબંધો દાયકાઓથી છે તેવા જ જળવાયેલા છે.
ભારત પ્રત્યે બદલાયેલી અમેરિકન નીતિ
એક તરફ રશિયા છે તો બીજી તરફ યુક્રેન યુદ્ધને કારણે તેના પર પ્રતિબંધ લગાવનાર અમેરિકા. પરંતુ ભારત રશિયાની સાથે અમેરિકા પાસેથી પણ LPG મંગાવી રહ્યું છે. એક અમેરિકન LPG ટેન્કર ‘પિક્સિસ પાયોનિયર’ પણ તે જ મેંગલોર બંદર પર આવ્યું છે, જ્યાં ચીન ન જઈને ભારત આવેલું રશિયન તેલનું ટેન્કર પહોંચ્યું હતું. જે અમેરિકા થોડા અઠવાડિયા પહેલા રશિયન તેલને કારણે ટેરિફ પર હોબાળો મચાવતું હતું, તેણે જ હવે 30 દિવસ સુધી તેલ ખરીદવાની છૂટ આપી દીધી છે.
ગ્લોબલ સાઉથની રણનીતિ પણ કારગર
અમેરિકા ગ્લોબલ સાઉથ અને બ્રિક્સ ગઠબંધનનો પણ મોટો વિરોધી છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે ગ્લોબલ સાઉથમાં ભારતના મોટા લેટિન અમેરિકન સાથી આર્જેન્ટિનાએ પણ ભારત માટે LPG સપ્લાય તેજ કરી દીધી છે અને માત્ર ત્રણ મહિનામાં તે બમણી થઈ ગઈ છે.
ઈરાન, અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ – બધા સાથે તાલમેલ
પશ્ચિમ એશિયા સંકટ વચ્ચે ભારતીય રિફાઈનરી કંપનીઓ ઈરાન પાસેથી તેલ ખરીદી ફરી શરૂ કરવાની યોજના પર કામ કરી રહી છે. ભારત જ એવો દેશ છે જે આ ભયાનક યુદ્ધની સ્થિતિમાં પણ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની સાથે ઈરાન સાથે પણ સતત સંપર્કમાં છે. ભારત કદાચ ચીન અને રશિયા સિવાય એકમાત્ર એવો દેશ છે જેના જહાજને ઈરાને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માંથી પસાર થવા દીધું છે. અમેરિકાએ તેના યુરોપિયન સાથીઓને ઘણી વિનંતી કરી છતાં કોઈ ફારસની ખાડીમાં પોતાનું યુદ્ધ જહાજ મોકલવા તૈયાર ન થયું, પરંતુ ભારતે નિઃસંકોચ વિશ્વને પોતાની શક્તિનો અહેસાસ કરાવી દીધો છે.
વર્તમાન વૈશ્વિક કૂટનીતિમાં ભારતની સ્થિતિ
ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે મજબૂત રક્ષણાત્મક અને આર્થિક સંબંધો છે, તો ઈરાન સાથે પણ મજબૂત સંબંધો જળવાયેલા છે. જ્યારે વર્તમાન યુદ્ધ માટે આ બંને દેશો જ સીધી રીતે જવાબદાર છે, જેમાં અમેરિકા ઈઝરાયેલ તરફથી લડી રહ્યું છે.
ભારતે જંગની સ્થિતિમાં પણ ઈરાની જહાજો અને તેના ખલાસીઓને પોતાની જમીન પર સુરક્ષિત આશરો આપ્યો.
જ્યારે અમેરિકન સબમરીને હિંદ મહાસાગરમાં ઈરાની યુદ્ધ જહાજને ડુબાડ્યું, ત્યારે શ્રીલંકા સાથે ત્યાં પોતાનું રેસ્ક્યુ મિશન મોકલવામાં પણ ભારતે વિલંબ ન કર્યો.
ભારત રશિયા અને યુક્રેનને માત્ર વાતચીત દ્વારા શાંતિ સ્થાપવા નથી કહી રહ્યું, પણ ઈઝરાયેલ, અમેરિકા અને ઈરાનને પણ આ જ એકમાત્ર ઉકેલ જણાવી રહ્યું છે.
ભારતની કૂટનીતિક સ્થિતિ એવી છે કે સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) એ ખુલ્લેઆમ કહ્યું છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી એક કોલથી પશ્ચિમ એશિયાનું યુદ્ધ રોકાવી શકે છે. તેવી જ રીતે ફિનલેન્ડ પણ કહી ચૂક્યું છે કે ભારતની મધ્યસ્થતાથી જ પશ્ચિમ એશિયાનું સંકટ દૂર થઈ શકે છે.
