India Thorium Nuclear Energy PFBR: ભારતે સિવિલ ન્યુક્લિયર એનર્જીના ક્ષેત્રમાં મોટું કદમ ઉઠાવી દીધું છે. તમિલનાડુના કલપક્કમમાં 500 મેગાવોટ ક્ષમતાના સ્વદેશી પ્રોટોટાઇપ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર (PFBR) એ ક્રિટીકાલિટીને પાર કરી લીધી છે. આ રિએક્ટરના પ્લુટોનિયમ અને થોરિયમનો ઉપયોગ કરવાથી ભારતે ઉર્જા આત્મનિર્ભરતા તરફ એક મોટું ડગલું ભર્યું છે. આની સાથે જ ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમનો બીજો ફેઝ શરૂ થઈ ગયો છે. ભારતમાં અત્યારે 22 થી વધુ રિએક્ટર કામ કરી રહ્યા છે. ભારતનું લક્ષ્ય 2047 સુધીમાં 100 ગીગાવોટ ક્ષમતા હાંસલ કરવાનું છે. મોટી વાત એ છે કે ભારત હવે થોરિયમ આધારિત ન્યુક્લિયર એનર્જીના ઉપયોગમાં સક્ષમ થયું છે. વિદેશી નિષ્ણાતો પણ ભારતની આ સિદ્ધિને ખૂબ મોટી ગણાવી રહ્યા છે. તેને સીમાચિહ્ન (માઈલસ્ટોન) ગણાવી રહ્યા છે.
ભારતે થોરિયમનો ઉપયોગ કરી બતાવ્યો રાહ
જ્યુલિયટ ફોસ્ટર નામના નિષ્ણાતે સોશિયલ મીડિયા એક્સ (X) પર કહ્યું છે કે દુનિયામાં જ્યારે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા ગ્લોબલ એનર્જી રૂટ્સને રાતોરાત અવરોધિત કરી દેવામાં આવે છે, જેનાથી બાહ્ય સપ્લાય એક ગંભીર ખતરાનું રૂપ લઈ લે છે. ભૂરાજકીય તણાવ વધવા દરમિયાન ઉર્જાની કિંમતો ઝડપથી વધી જાય છે, જેની અસર આખી અર્થવ્યવસ્થા પર પડે છે. ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર્સ દેશોની ઇંધણ ક્ષમતાને વધારી દે છે અને લોંગ ટર્મ ભરોસો કાયમ કરે છે. ભારતની આ સફળતાએ અત્યાર સુધી ઉપેક્ષિત પડેલા થોરિયમ રિસોર્સનો ઉપયોગ કરવાનો રસ્તો ખોલ્યો છે.
મોલ્ટન સોલ્ટ રિએક્ટર્સથી રાહ થશે સરળ
મોટાભાગના પરમાણુ રિએક્ટર યુરેનિયમથી ચાલે છે. પરંતુ, મોલ્ટન સોલ્ટ રિએક્ટર્સ આ કામને સરળ બનાવે છે અને આ રિએક્ટરોને થોરિયમ જેવા ઇંધણનો ઉપયોગ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી રહ્યા છે. ગત, 6 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ ભારતના PFBR એ જે ક્ષમતાને સ્પર્શી લીધી છે, તેવી ટેકનોલોજી અમેરિકા, ચીન પાસે પણ નથી. માત્ર રશિયા પાસે જ થોરિયમ-પ્લુટોનિયમનો ઉપયોગ કરીને ઉર્જા પેદા કરવાની ટેકનોલોજી છે.
Today, India takes a defining step in its civil nuclear journey, advancing the second stage of its nuclear programme.
The indigenously designed and built Prototype Fast Breeder Reactor at Kalpakkam has attained criticality.
This advanced reactor, capable of producing more fuel…
— Narendra Modi (@narendramodi) April 6, 2026
યુરેનિયમથી કેટલું અલગ છે થોરિયમ
થોરિયમ અથવા Th-232 એક કુદરતી રીતે મળી આવતું રેડિયોધર્મી તત્વ છે. તે આપણી પૃથ્વીના પોપડામાં યુરેનિયમની સરખામણીમાં ઘણું વધારે જોવા મળે છે. બીજી તરફ, યુરેનિયમ દુનિયામાં ખૂબ જ ઓછું મળે છે. યુરેનિયમ-235 નો ઉપયોગ પરમાણુ વિખંડન માટે જરૂરી શ્રેણી શરૂ કરવા માટે કરવામાં આવે છે.
થોરિયમ હજુ પણ મોટો પડકાર બનેલું છે
થોરિયમમાં રહેલી ઉર્જાની કિંમત સસ્તી કરવી એક મોટો પડકાર બનેલી છે. આના માટે સંશોધન અને વિકાસમાં મોટા રોકાણની જરૂર છે. PFBR એ એક મોટી આશા બતાવી છે. આનો ઉપયોગ અત્યારે ચીન અને અમેરિકામાં પણ મામૂલી રીતે થઈ રહ્યો છે.
થોરિયમનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરી શકે છે રિએક્ટર્સ
થોરિયમ (થોરિયમ-232) ની ભૌતિક વિશેષતાઓને કારણે તેના પર આધારિત પરમાણુ રિએક્ટર બનાવવું શક્ય નથી. થોરિયમને ઇંધણ તરીકે ઉપયોગ કરતા પહેલા રિએક્ટરમાં યુરેનિયમ-233 માં બદલવું પડે છે. યુરેનિયમના ખનનની સરખામણીમાં થોરિયમનું ખનન વધુ સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ છે. થોરિયમના અયસ્ક મોનાઝાઇટમાં સામાન્ય રીતે યુરેનિયમની માત્રાની સરખામણીમાં થોરિયમની સાંદ્રતા વધુ હોય છે. આ થોરિયમને વધુ ખર્ચ-કાર્યક્ષમ અને પર્યાવરણને ઓછું નુકસાન પહોંચાડતું ઇંધણ સ્ત્રોત બનાવે છે.
થોરિયમના ભંડારમાં ભારત દુનિયામાં નંબર વન
થોરિયમના ભંડારની બાબતમાં ભારત દુનિયામાં નંબર વન છે. બીજી તરફ, ભારતના મુખ્ય હરીફ ચીન અને પાકિસ્તાન પાસે આ મામૂલી જ છે. વર્લ્ડ ન્યુક્લિયર એસોસિએશન (World Nuclear Association) અનુસાર, થોરિયમ ચાંદી જેવી દેખાતી સફેદ ધાતુ છે. તેની શોધ 1828 માં જોન્સ જેકબ બર્જેલિયસે કરી હતી. તેનું નામ નોર્સ ભાષાના વજ્ર દેવતાના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. તે ખડકો અને માટીમાં જોવા મળે છે અને તેનો ઉપયોગ ફાનસ મેન્ટલ, સિરામિક ગ્લેઝ અને વેલ્ડિંગ રોડમાં કરવામાં આવે છે.
