Animal Health Monitoring Guide: પશુપાલનમાં સૌથી મોટો પડકાર ત્યારે આવે છે જ્યારે આપણી ગાય કે ભેંસ બીમાર થઈ જાય છે અને આપણને ખબર જ પડતી નથી. ઘણીવાર પશુપાલકો સંકેતો સમજવામાં મોડું કરી દે છે જેનાથી બીમારી શરીરમાં ઘર કરી જાય છે. આની સીધી અસર ખેડૂતની જેબ પર પડે છે અને મોટું આર્થિક નુકસાન વેઠવું પડી શકે છે.
પશુઓની હરકતો પર રાખો નજર
એક સમજદારી ખેડૂતે હંમેશા પોતાના પશુઓની હરકતો પર ઝીણી નજર રાખવી જોઈએ. તમારે એ સમજવું પડશે કે શું તમારું પ્રાણી સાચી રીતે ચારો ખાઈ રહ્યું છે કે તે સુસ્તી અનુભવી રહ્યું છે. જો ગાય કે ભેંસને પૂરતું પોષણ કે સાફ વાતાવરણ નથી મળતું તો તે અવારનવાર પરજીવી સંક્રમણ કે કોઈ ગંભીર બીમારીનો શિકાર થઈ જાય છે.
વર્તણૂકમાં ફેરફાર
સ્વસ્થ પશુ હંમેશા પોતાની આસપાસના વાતાવરણને લઈને સતર્ક રહે છે. તે પોતાનું માથું ઊંચું રાખીને ચોકન્ના રહે છે અને ટોળાની સાથે મળીને ચાલે છે. જો કોઈ પશુ અચાનક બીજા પ્રાણીઓથી અલગ-થલગ ઉભું રહેવા લાગે અથવા હરવા-ફરવામાં આનાકાની કરે તો સમજી લો કે તેની તબિયતમાં કંઈક તો ગરબડ ચાલી રહી છે.
ચાલવાની રીત
ચાલવાની રીત પણ બીમારી ઓળખવાનું એક મોટું માધ્યમ છે. તંદુરસ્ત પ્રાણી પોતાના ચારેય પગ પર સરખું વજન નાખીને સંતુલિત રીતે ચાલે છે. જો કોઈ પશુ ઉઠવામાં બહુ સમય લઈ રહ્યું હોય અથવા ચાલતી વખતે કોઈ એક પગનો સહારો લઈ રહ્યું હોય તો તેને તરત જ ચેકઅપની જરૂર છે. તેને ત્યાં સુધી આરામ આપો જ્યાં સુધી ઈલાજ ન થઈ જાય.
નાક અને મોઢાની તપાસ
પશુના નાક અને મોઢા પરથી પણ સ્વાસ્થ્યની ખબર પડે છે. સ્વસ્થ ભેંસ કે ગાયનું નાક સાફ હોવું જોઈએ અને થૂથન (નસકોરાનો ભાગ) સૂકું ન હોવું જોઈએ. તેઓ અવારનવાર પોતાની જીભથી નાક ચાટતા રહે છે. જો મોઢામાંથી સતત લાળ ટપકી રહી હોય અથવા પશુ ચારો ચાવવામાં બહુ વધારે સમય લઈ રહ્યું હોય તો તેના દાંતમાં સમસ્યા હોઈ શકે છે.
ખાવા-પીવાની આદતો
ખાવા-પીવાની આદતો બીમારીનું સૌથી શરૂઆતી લક્ષણ હોય છે. સ્વસ્થ પ્રાણીને હંમેશા સારી ભૂખ લાગે છે અને તે પોતાનો ચારો હોંશે હોંશે ખાય છે. જો તમે જુઓ છો કે તમારા પશુએ અચાનક ચારો છોડી દીધો છે અથવા તે પાણી ઓછું પી રહ્યું છે તો આ કોઈ સંક્રમણની શરૂઆત હોઈ શકે છે જેને નજરઅંદાજ ન કરવી જોઈએ.
ત્વચા અને નાડીના ધબકારા
પશુની ત્વચા અને વાળની ચમક તેની આંતરિક તબિયત જણાવે છે. સ્વસ્થ પ્રાણીનું શરીર ચીકણું અને ચમકદાર હોય છે પરંતુ બીમાર થવા પર વાળ ખરવા લાગે છે અને ત્વચા રૂખી દેખાવા લાગે છે. આની સાથે જ નાડીની ગતિ પણ તપાસો જે મોટા પશુઓમાં ૪૦ થી ૮૦ ની વચ્ચે હોવી જોઈએ. જો પશુ પેટ પર લાત મારે તો તેને દુખાવો હોઈ શકે છે. આ સંકેતો પર નજર રાખશો તો ગાય અને ભેંસનું સ્વાસ્થ્ય બહેતર કરી શકશો.
