E20 Petrol Controversy: E20 વિવાદમાં કેન્દ્રીય મંત્રી ગડકરી સામે વિરોધ, ઇથનોલ પર ફરી ગરમાઈ ચર્ચા
E20 Petrol Controversy: દિલ્હીના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલ અને કોંગ્રેસના નેતા રાહુલ ગાંધીએ E20 પેટ્રોલને લઈને લોકોમાં વધી રહેલા અસંતોષને મુદ્દો બનાવ્યો છે. ઘણા વાહનચાલકો ફરિયાદ કરી રહ્યા છે કે E20 પેટ્રોલના ઉપયોગથી માઇલેજ ઘટી રહ્યું છે. પરફોર્મન્સ ખરાબ થઈ રહ્યું છે અને જૂના વાહનોને નુકસાન પહોંચી રહ્યું છે. વિરોધ પક્ષે આ ફરિયાદોને સરકાર વિરુદ્ધ રાજકીય અભિયાનમાં ફેરવી દીધી છે.
બીજી તરફ, માર્ગ પરિવહન મંત્રી નિતિન ગડકરીનું કહેવું છે કે પેટ્રોલમાં ઇથનોલ મિશ્રણ કરવાની ટેકનોલોજી સંપૂર્ણપણે વિકસિત થઈ ચૂકી છે. બ્રાઝિલ અને અમેરિકા જેવા દેશોમાં તેનો મોટા પાયે ઉપયોગ થાય છે. બ્રાઝિલમાં લાખો ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ વાહનો છે, જે 100% ઇથનોલ એટલે કે E100 પર પણ ચાલી શકે છે. જો બ્રાઝિલ આવું કરી શકે તો ભારત કેમ નહીં?
જૂના વાહનો માટે મુશ્કેલીઓ
E20 માટે બનાવાયેલા આધુનિક વાહનો તેનો સુરક્ષિત રીતે ઉપયોગ કરી શકે છે. વર્ષ 2008 પહેલાં બનેલા જૂના વાહનોને ચોક્કસ કેટલીક મુશ્કેલીઓ થઈ શકે છે, પરંતુ આવા વાહનો ધીમે-ધીમે રસ્તાઓ પરથી દૂર થઈ રહ્યા છે. ઇથનોલમાં પેટ્રોલની સરખામણીએ અંદાજે બે-તૃતિયાંશ ઊર્જા હોય છે, તેથી માઇલેજમાં 2થી 6% સુધી ઘટાડો થાય છે. જોકે, આ વાત પહેલાથી જ જાણીતી છે અને કિંમત નક્કી કરતી વખતે તેને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
ઇથનોલથી વિદેશી મુદ્રાની બચત કેટલી?
ઇથનોલના ઉપયોગથી તેલ આયાત પર દર વર્ષે 6 અબજ ડોલર સુધીની વિદેશી મુદ્રા બચવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. પરંતુ વાસ્તવમાં શુદ્ધ બચત ઘણી ઓછી હોઈ શકે છે અથવા બિલકુલ પણ ન હોઈ શકે.
ઇથનોલ બનાવવામાં ઘણી ઊર્જા અને કાર્બન ઉત્સર્જન થાય છે. તેને મકાઈ, શેરડીના શિરા અને રસ તથા તૂટેલા ચોખામાંથી બનાવવામાં આવે છે. આ તમામ વસ્તુઓના અન્ય ઉપયોગ પણ છે. ખાંડની નિકાસ કરી શકાય છે. મકાઈની નિકાસ કરવાની સાથે તેનો પશુચારા તરીકે પણ ઉપયોગ થઈ શકે છે. જ્યારે ચોખા લોકોના ખોરાકમાં ઉપયોગી છે. આ પાકોને ઇંધણ બનાવવા માટે વાપરવાની પોતાની એક મોટી આર્થિક કિંમત છે, જેને સરકારી ગણતરીમાં ઘણીવાર અવગણવામાં આવે છે.
ઇથનોલ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા પાકોમાં મોટા પ્રમાણમાં ખાતર, ડીઝલ, ટ્રેક્ટર, કાપણી અને પરિવહનની જરૂર પડે છે. ઉપરાંત સૌથી વધુ ઊર્જા ડિસ્ટિલેશન એટલે કે ઇથનોલ કાઢવાની પ્રક્રિયામાં ખર્ચાય છે. આ તમામ ખર્ચને ઉમેર્યા પછી વિદેશી મુદ્રાની વાસ્તવિક બચત ઘણી ઓછી થઈ જાય છે.
ઇથનોલથી ફાયદો કે નુકસાન?
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પેટ્રોલના ભાવ અલગ-અલગ હોય છે. તેલ ક્ષેત્રની સંશોધન સંસ્થા પ્લેટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, ટેક્સ દૂર કર્યા પછી વિશ્વમાં થોક પેટ્રોલનો ભાવ અંદાજે 700થી 780 ડોલર પ્રતિ બેરલ છે. જ્યારે ઇથનોલનો ભાવ અંદાજે 630થી 700 ડોલર પ્રતિ બેરલ છે. પરંતુ ઇથનોલમાં પેટ્રોલની સરખામણીએ માત્ર બે-તૃતિયાંશ ઊર્જા હોય છે. આવી સ્થિતિમાં પેટ્રોલના બદલે ઇથનોલનો ઉપયોગ કરવાથી વાસ્તવમાં વિદેશી મુદ્રાની બચત થવાના બદલે નુકસાન પણ થઈ શકે છે.
બ્રાઝિલ ભારતથી કેટલું અલગ?
બ્રાઝિલ અને અમેરિકા પાસે ખેતી માટે પૂરતી જમીન છે અને તેઓ પોતાની કૃષિ જમીનનો વિસ્તાર કરી શકે છે. તેની સરખામણીએ ભારતમાં જમીનની અછત છે. આવી સ્થિતિમાં ખેતીની દરેક હેક્ટર જમીનનો ઉપયોગ ઇંધણ માટેના પાક ઉગાડવામાં કરવાનો અર્થ એ થાય છે કે એટલી જમીન ખોરાક, જંગલ અથવા રહેણાંક માટે ઉપલબ્ધ નહીં રહે.
હવે મુકાબલો પેટ્રોલ અને ઇથનોલ વચ્ચે નથી
જ્યારે 1973-74ના તેલ સંકટ પછી બ્રાઝિલે ઇથનોલ અપનાવ્યું હતું, ત્યારે તે આયાતી પેટ્રોલિયમનો એક વાસ્તવિક વિકલ્પ હતો. પરંતુ આજે પરિસ્થિતિ અલગ છે. હવે મુકાબલો પેટ્રોલ અને ઇથનોલ વચ્ચે નહીં, પરંતુ ઇથનોલ આધારિત વાહનો અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) વચ્ચે છે.
ઓસ્ટ્રેલિયાના સંશોધક ચાર્લ્સ વોરિંગહેમની ગણતરી મુજબ, એક હેક્ટર જમીન પર સોલર પેનલ લગાવીને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને જેટલું અંતર સુધી ચલાવી શકાય છે, તે એક હેક્ટર જમીનમાં મકાઈ ઉગાડી તેને ઇથનોલમાં ફેરવવાથી મળતી ઊર્જાની સરખામણીએ 187 ગણું વધુ છે. આ તફાવત અત્યંત મોટો છે.
ઊર્જાનું સતત નુકસાન
મકાઈ સૂર્યપ્રકાશને બાયોમાસમાં ફેરવવામાં ખૂબ ઓછી કાર્યક્ષમ છે અને મકાઈનો માત્ર નાનો ભાગ જ અનાજ તરીકે મળે છે. ત્યારબાદ તે અનાજને કિણ્વિત (Ferment) કરીને ડિસ્ટિલ કરવામાં આવે છે, જેમાં ઘણી ઊર્જા ખર્ચાય છે. પછી તૈયાર થયેલા ઇથનોલને પેટ્રોલમાં મિશ્રિત કરીને કારના એન્જિનમાં બાળવામાં આવે છે. કારનું એન્જિન ઇંધણમાં રહેલી ઊર્જાનો માત્ર અંદાજે 30% ઉપયોગ કરી શકે છે. એટલે કે સમગ્ર પ્રક્રિયાના દરેક તબક્કે ઊર્જાનું નુકસાન થાય છે.
શું સોલર પેનલ વધુ સારી?
તેની સરખામણીએ સોલર પેનલ સીધા સૂર્યપ્રકાશને વીજળીમાં ફેરવે છે. આજની ટેકનોલોજીમાં સોલર પેનલ અંદાજે 22% કાર્યક્ષમતાથી વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આ ઇથનોલ આધારિત સમગ્ર પ્રક્રિયાની સરખામણીએ ઘણું વધુ અસરકારક છે. સોલર ઊર્જાથી ચાલતા ઇલેક્ટ્રિક વાહનો ઊર્જાના દૃષ્ટિકોણથી સૌથી વધુ કાર્યક્ષમ વિકલ્પ છે.
ઇંધણ માટેનો પાક જોઈએ કે ખોરાક?
ભારતે હવે આ પ્રશ્ન પૂછવો જોઈએ નહીં કે E10માંથી E20 પર જવું જોઈએ કે નહીં. અસલી પ્રશ્ન એ હોવો જોઈએ કે ખેડૂતોને ઇંધણ માટે પાક ઉગાડવા પ્રોત્સાહિત કરવા જોઈએ કે ખોરાક માટે.
ભારત વિશ્વમાં સૌથી ઓછી કિંમતમાં સોલર વીજળી ઉત્પન્ન કરનારા દેશોમાં સામેલ થઈ રહ્યો છે. બેટરીના ભાવ ઘટતા જતાં EV સતત સસ્તા બની રહ્યા છે. દેશમાં ચાર્જિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પણ દર વર્ષે વધી રહ્યું છે.
ટેકનોલોજીના લગભગ દરેક ક્ષેત્રમાં વીજળી ઇથનોલથી આગળ નીકળતી દેખાઈ રહી છે. તેમ છતાં નિતિન ગડકરી બ્રાઝિલની જેમ શુદ્ધ ઇથનોલ પર ચાલતી કારોને અપનાવવાની વાત કરી રહ્યા છે. આવી કારો પરંપરાગત પેટ્રોલ કારોની સરખામણીએ અંદાજે 20% મોંઘી હશે. તેમની કિંમત લગભગ EVs જેટલી થઈ શકે છે, જ્યારે બેટરી હલકી અને સસ્તી બનતી હોવાથી EV સતત વધુ કિફાયતી બની રહ્યા છે.
શું ભારતે ઇથનોલ તરફ આગળ વધવું જોઈએ?
વધુ ઇથનોલ મિશ્રણના સમર્થકોનું કહેવું છે કે તાજેતરના ખાડી સંઘર્ષે સાબિત કરી દીધું છે કે ભારતે આયાતી તેલ પરની પોતાની નિર્ભરતા સમાપ્ત કરવી જોઈએ. પરંતુ શું ખરેખર એવું છે?
બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ હાલમાં અંદાજે 79 ડોલર પ્રતિ બેરલ છે, જ્યારે NDA સરકાર સત્તામાં આવી ત્યારે તે અંદાજે 115 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતો. ભારત સામે હાલમાં 1973-74 જેવી કોઈ મોટી તેલ સંકટની સ્થિતિ નથી, જેણે તે સમયે બ્રાઝિલને ઇથનોલ ક્રાંતિ તરફ આગળ વધવા માટે મજબૂર કર્યો હતો.
ભારતે E20 નીતિને અચાનક સમાપ્ત ન કરવી જોઈએ. હાલના રોકાણ, ખેડૂતોના હિત અને ઓટોમોબાઇલ ટેકનોલોજીને ધ્યાનમાં રાખીને ધીમે-ધીમે પરિવર્તન કરવું વધુ યોગ્ય રહેશે. E20ને હાલ માટે એક અંતરિમ નીતિ તરીકે ચાલુ રાખી શકાય. પરંતુ અંતરિમ નીતિઓ ઘણીવાર કાયમી બની જાય છે. તેથી ભારતે ઇથનોલના ઉપયોગમાં સતત વધારો કરવાની લાલચથી બચવું જોઈએ.
અતીતમાં અટવાયેલી રાજકીય ચર્ચા
આજની રાજકીય ચર્ચા અતીતમાં અટવાઈ ગઈ છે. કેજરીવાલ અને રાહુલ ગાંધી કેટલાક વાહનચાલકોના અસંતોષને કારણે E20નો વિરોધ કરી રહ્યા છે. જ્યારે ગડકરી આયાતી તેલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે E20નું સમર્થન કરી રહ્યા છે.
પરંતુ બંને પક્ષ કદાચ અસલી પ્રશ્ન પૂછતા નથી. અસલી મુદ્દો એ છે કે ભારતે જૂની ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કરવું જોઈએ કે ભવિષ્યની ટેકનોલોજીમાં? તેનો જવાબ સ્પષ્ટ છે.
