BRICS : ડોલરને પડકારવાની દિશામાં દુનિયા ખરેખર બદલાઈ રહી છે?

BRICS : ડોલરને પડકારવાની દિશામાં દુનિયા ખરેખર બદલાઈ રહી છે?

2026માં ભારત BRICSનું અધ્યક્ષપદ સંભાળી રહ્યું છે અને 12–13 સપ્ટેમ્બરે નવી દિલ્હીમાં BRICSની 18મી શિખર બેઠક યોજાવાની છે. ભારત માટે આ ખાસ મહત્વનું છે, કારણ કે 2026માં ભારત ચોથી વખત BRICSનું અધ્યક્ષપદ સંભાળી રહ્યું છે અને BRICSની સ્થાપનાને પણ 20 વર્ષ પૂર્ણ થઈ રહ્યાં છે.

BRICSની શરૂઆત 2009માં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન (BRIC) સાથે થઈ હતી. 2010માં દક્ષિણ આફ્રિકા જોડાતા BRICS નામ બન્યું. ત્યારથી આ સંગઠન માત્ર બેઠકો કરતું જૂથ ન રહ્યું, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વિકસતા દેશોનો એક મહત્વપૂર્ણ મંચ બની ગયું.

ભારતમાં અગાઉ પણ BRICS Summit યોજાઈ ચૂકી છે. 2012માં નવી દિલ્હીમાં ચોથી BRICS Summit યોજાઈ હતી. ત્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં સુધારા, વિકાસશીલ દેશોને વધુ પ્રતિનિધિત્વ અને નવી નાણાકીય સંસ્થા ઊભી કરવાની ચર્ચા થઈ હતી. એ જ પ્રક્રિયામાં આગળ જઈને New Development Bankની રચનાનો માર્ગ ખુલ્યો.

આજે BRICSની ચર્ચા વધુ મહત્વની બની છે, કારણ કે મુદ્દો માત્ર વેપારનો નથી—વિશ્વની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં અમેરિકન ડોલરનું પ્રભુત્વ કેટલું ચાલુ રહેશે? એ પણ મોટો પ્રશ્ન છે.

💵 ડોલરનું આટલું મહત્વ કેમ?

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બનેલી Bretton Woods વ્યવસ્થા અને ત્યારબાદ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં અમેરિકાની આર્થિક તાકાતને કારણે ડોલર વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ reserve અને trade currency બની ગયો.

આજે પણ વિશ્વના મોટા ભાગના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર, કોમોડિટી ટ્રેડ અને નાણાકીય વ્યવહારોમાં ડોલરની મોટી ભૂમિકા છે.

પરંતુ BRICS દેશોનો સવાલ છે—

શું દરેક આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ડોલર પર જ નિર્ભર રહેવું જરૂરી છે?

🇮🇳 ભારત માટે આ મુદ્દો શા માટે મહત્વનો?

ધારો કે ભારત અને કોઈ BRICS દેશ વચ્ચે મોટો વેપાર થાય.

જો બંને દેશ પોતાની કરન્સીમાં સીધો વેપાર કરી શકે તો વચ્ચે ડોલર લેવાની જરૂરિયાત ઘટી શકે.

ઉદાહરણ તરીકે—

ભારત → રૂપિયા
રશિયા → રૂબલ
ચીન → યુઆન

જો આવી સ્થાનિક કરન્સીમાં વ્યવહારની વ્યવસ્થા મજબૂત બને તો ડોલરની માંગમાં થોડો ઘટાડો થઈ શકે.

પરંતુ અહીં એક મહત્વની વાત છે:

ડોલરને એકાએક ખતમ કરી દેવાની વાત અને ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની વાત—બન્ને અલગ છે.

BRICSમાં ચર્ચા મુખ્યત્વે de-dollarisation એટલે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા તરફ છે.

🔄 તો BRICS શું કરવા માગે છે?

BRICS દેશો વચ્ચે સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર વધારવો, સરહદપાર ચુકવણીની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી અને ડોલર વગરના વ્યવહારો માટે વિકલ્પો વિકસાવવા અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા થઈ રહી છે.

2026માં ભારતે તો BRICS દેશોની ડિજિટલ કરન્સી વચ્ચે જોડાણ વધારવાનો વિચાર પણ આગળ ધપાવ્યો છે, જેથી સરહદપાર ચુકવણી વધુ સરળ અને ઝડપી બની શકે. જોકે આ માટે રાજકીય અને તકનિકી પડકારો હજુ મોટા છે.

BRICSએ New Development Bank પણ બનાવ્યું છે, જેનો હેતુ સભ્ય અને અન્ય વિકાસશીલ દેશોમાં માળખાકીય વિકાસ અને ટકાઉ વિકાસના પ્રોજેક્ટ્સને નાણાં પૂરાં પાડવાનો છે.

આનો અર્થ એ છે કે BRICS માત્ર રાજકીય ચર્ચાનું મંચ નથી—તે પોતાની નાણાકીય સંસ્થાઓ અને વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી રહ્યું છે.

🇺🇸 પરંતુ અમેરિકાને પડકારવું એટલું સરળ છે?

ના.

કારણ કે ડોલરનું પ્રભુત્વ માત્ર અમેરિકાની રાજકીય તાકાતને કારણે નથી.

અમેરિકાની વિશાળ અર્થવ્યવસ્થા, વૈશ્વિક નાણાકીય બજારો, ડોલરમાં ઉપલબ્ધ નાણાંની સરળતા, આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્કિંગ વ્યવસ્થા અને રોકાણકારોનો વિશ્વાસ—આ બધું મળીને ડોલરને મજબૂત બનાવે છે.

એટલે BRICS જો ડોલરનું પ્રભુત્વ ઘટાડવા માગે છે તો માત્ર “ડોલર નહીં વાપરીએ” એટલું પૂરતું નથી.

તેના માટે જોઈએ—

વિશ્વસનીય વિકલ્પ
મજબૂત ચુકવણી વ્યવસ્થા
સ્થિર કરન્સી
મોટું નાણાકીય બજાર
અને સભ્ય દેશો વચ્ચે લાંબા ગાળાનો વિશ્વાસ.

🇮🇳 ભારત માટે સૌથી મોટો પ્રશ્ન

ભારત માટે અહીં ખૂબ જ સંતુલિત અભિગમ જરૂરી છે.

એક તરફ ભારતને પોતાના વેપારમાં રૂપિયાની ભૂમિકા વધારવી છે અને કોઈ એક દેશની કરન્સી પર અતિશય નિર્ભરતા ઘટાડવી છે.

બીજી તરફ ભારતનો અમેરિકાથી વેપાર, રોકાણ અને ટેક્નોલોજી સંબંધ પણ અત્યંત મહત્વનો છે.

એટલે ભારત માટે કદાચ સાચી નીતિ “ડોલર વિરુદ્ધ યુદ્ધ” નહીં, પરંતુ “વિકલ્પો વધારવા”ની છે.

🌏 અને અહીં BRICSની સૌથી મોટી સંભાવના છે…

જો BRICS દેશો પોતાની વચ્ચે વધુ વેપાર સ્થાનિક કરન્સીમાં કરવા લાગે અને એક અસરકારક સરહદપાર ચુકવણી વ્યવસ્થા ઊભી કરે, તો વિશ્વની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં ધીમે ધીમે મોટો ફેરફાર આવી શકે છે.

પરંતુ શું BRICS ખરેખર ડોલરને દુનિયાની નંબર-1 કરન્સી તરીકે હટાવી શકશે?

આજની તારીખે તેનો જવાબ “નક્કી છે” એવો આપી શકાય નહીં.

પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે—

વિશ્વ હવે એક જ નાણાકીય શક્તિ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વિકલ્પો શોધી રહ્યું છે.

અને જો આ પ્રક્રિયા સફળ થાય તો આવનારા વર્ષોમાં વિશ્વનું અર્થતંત્ર કદાચ એકધ્રુવીય નહીં, પરંતુ બહુધ્રુવીય નાણાકીય વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધે.

સવાલ ડોલર આજે જશે કે કાલે નહીં…
સવાલ એ છે કે ડોલર વગરની દુનિયા માટે વિકલ્પ તૈયાર કરવાની શરૂઆત થઈ ગઈ છે કે નહીં?

અને BRICSની વધતી સક્રિયતા જોતા—

શરૂઆત તો થઈ ગઈ છે.