Gig Work in India: વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલે જ્યારે કહ્યું કે ભારતે ટેક્સટાઇલ નિકાસના મામલે બાંગ્લાદેશ પાસેથી શીખવું જોઈએ, ત્યારે તેમણે અનેક અગ્રણી અર્થશાસ્ત્રીઓના મતનું જ પુનરાવર્તન કર્યું. બાંગ્લાદેશે લાખો ગ્રામીણ મહિલાઓને ફેક્ટરીઓમાં રોજગાર આપ્યો છે અને તે વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો ટેક્સટાઇલ નિકાસકાર બની ગયો છે. આ મામલે તેણે ભારતને પાછળ છોડી દીધું છે.
બીજી તરફ, ભારતમાં 1.2 કરોડ ગિગ વર્કર તૈયાર થઈ ચૂક્યા છે. અનેક કાર્યકર્તાઓ તેને શોષણકારી અને સન્માનથી નીચું રોજગાર માને છે. પરંતુ આવું શા માટે? બાંગ્લાદેશમાં ગારમેન્ટ કર્મચારીઓનું લઘુતમ વેતન દર મહિને 12,500 ટાકા છે, જે આશરે 9,000 રૂપિયા થાય છે. અર્થશાસ્ત્રી અચ્યુત અધ્વર્યુ અને તેમના સહયોગીઓના અંદાજ મુજબ, ભારતમાં પ્લેટફોર્મ ડ્રાઇવરો જેમ કે ઓલા/ઉબર ચાલકોની કુલ માસિક આવક આશરે 27,000 રૂપિયા છે અને કામ સાથે જોડાયેલા ખર્ચ કાઢ્યા બાદ તે આશરે 19,000 રૂપિયા રહે છે. આ બાંગ્લાદેશના ગારમેન્ટ કર્મચારીઓની આવક કરતાં આશરે બમણી છે. તેમ છતાં અનેક નિષ્ણાતોને લાગે છે કે બાંગ્લાદેશે યોગ્ય માર્ગ અપનાવ્યો છે અને ભારત ખોટી દિશામાં જઈ રહ્યું છે.
ફેક્ટરી કામદારોની સરખામણીએ વધુ પગાર
આવર્તિત શ્રમબળ સર્વેક્ષણ (PLFS) અને ઉદ્યોગોના વાર્ષિક સર્વેક્ષણ (ASI)ના આંકડા દર્શાવે છે કે 2023-24માં ભારતની ઔપચારિક ટેક્સટાઇલ ફેક્ટરીઓમાં કામદારોની સરેરાશ માસિક આવક તમિલનાડુમાં 12,800 રૂપિયા, કર્ણાટકમાં 14,800 રૂપિયા, ગુજરાતમાં 14,900 રૂપિયા અને હરિયાણામાં 15,700 રૂપિયા હતી. તેની સરખામણીએ ગિગ વર્કમાંથી વધુ આવક મળી. ફેક્ટરીની નોકરીઓમાં PF, ESI, પેઇડ લીવ, નિયમિત કામના કલાકો અને તાલીમ જેવા વધારાના લાભો ચોક્કસ હોય છે. પરંતુ આ સુવિધાઓથી 14,000 રૂપિયાનું વેતન અચાનક 30,000 રૂપિયા થઈ જતું નથી.
વાસ્તવિક વિકલ્પો સાથે સરખામણી
ગિગ વર્કની સરખામણી કોઈ કાલ્પનિક આદર્શ નોકરી સાથે નહીં, પરંતુ ઉપલબ્ધ વાસ્તવિક વિકલ્પો સાથે થવી જોઈએ. PLFSના ડેટા દર્શાવે છે કે ઘરે ભરતકામ અને જરીનું કામ કરતી મહિલાઓ મુશ્કેલીથી દર મહિને 2,000થી 3,000 રૂપિયા કમાઈ શકે છે, કારણ કે તેમને માત્ર પાર્ટ-ટાઇમ કામ જ ઉપલબ્ધ હોય છે. કસ્ટમ ટેલરિંગ કરતી મહિલાઓ આશરે 4,600થી 5,200 રૂપિયા કમાય છે. જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં પોતાનું સિલાઈનું કામ કરતી મહિલાઓ આશરે 6,100 રૂપિયા કમાઈ શકે છે. આ વિકલ્પોની સરખામણીએ 19,000 રૂપિયાનું ગિગ કામ ઘણું સારું દેખાય છે.
દલીલોથી બચો
બીજા એક વિરોધાભાસ પર ધ્યાન આપો. ગિગ વર્કની ટીકા કરનારા કેટલાક કાર્યકર્તાઓ મનરેગાના વિસ્તરણના પણ મજબૂત સમર્થક છે, જેને હવે VB-G RAM G તરીકે નવું સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું છે. પરંતુ આવા કામમાં તડકામાં આખો દિવસ ખોદકામ કરવું અને ભારે સામાન ઉઠાવવાનો સમાવેશ થાય છે. આવી સ્થિતિમાં અનેક લોકો તેના બદલે ગિગ વર્ક પસંદ કરવાનું પસંદ કરશે.
2025-26માં મનરેગા હેઠળ ઉત્તર પ્રદેશમાં 252 રૂપિયા, બિહારમાં 255 રૂપિયા, રાજસ્થાનમાં 281 રૂપિયા, તેલંગાણામાં 307 રૂપિયા અને તમિલનાડુમાં 336 રૂપિયા પ્રતિદિન ચૂકવવામાં આવ્યા. જો મહિને સંપૂર્ણ 25 દિવસ પણ કામ મળે, તો કુલ આવક માત્ર 6,300થી 8,400 રૂપિયા જ થાય. તો શું માટી ખોદવા માટે 300 રૂપિયા પ્રતિદિન આપવું શ્રેષ્ઠ સામાજિક સુરક્ષા છે અને કરિયાણાનો સામાન પહોંચાડીને તેનાથી બમણી કમાણી કરવી અપમાનજનક શોષણ છે? કૃપા કરીને આવી દલીલોથી બચો.
ભ્રષ્ટાચારની કોઈ શક્યતા નહીં
ગ્રામીણ રોજગાર યોજનાઓમાં લાંબા સમયથી નકલી મસ્ટર રોલ, નકલી લાભાર્થી, રાજકીય પ્રભાવના આધારે કામની ફાળવણી અને નાણાંની ગેરરીતિ જેવી ફરિયાદો આવતી રહી છે. યોજનાઓને પંચાયતો સુધી વિકેન્દ્રિત કર્યા બાદ ભ્રષ્ટાચાર વધ્યો હોવાની ફરિયાદો પણ સામે આવી છે. અહીં સુધી કે પંચાયતની ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારો ઘણી વખત લાખો રૂપિયા ખર્ચ કરે છે. તેની સરખામણીએ ઝોમેટો અને સ્વિગીની ડિલિવરીમાં સરકારના નાણાં ખર્ચાતા નથી અને આ પ્રકારના સરકારી ભ્રષ્ટાચારની શક્યતા પણ રહેતી નથી.
લવચીકતા સૌથી મોટી ખાસિયત
ગિગ વર્કની સૌથી મોટી ખાસિયત કદાચ તેની લવચીકતા છે. કર્મચારીઓ જેટલો સમય ઇચ્છે તેટલો સમય કામ કરી શકે છે. ટીકાકારો લાંબા કામના કલાકોને શોષણ માને છે, પરંતુ કર્મચારીઓ ઘણીવાર તેને વધુ કમાણીની તક માને છે. અહીં સુધી કે ફેક્ટરીમાં કામ કરનાર વ્યક્તિ પણ પોતાના કામના કલાકો બાદ ગિગ વર્ક કરી શકે છે.
કટોકટીની સ્થિતિમાં વધુ સારું
કટોકટીની સ્થિતિમાં ગિગ વર્ક અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. કોઈ સગાનું અકસ્માત થઈ જાય, બાળકને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાવવું પડે અથવા પરિવારને અચાનક 10,000 રૂપિયાની જરૂર પડે, તો ફેક્ટરી કર્મચારી માટે તરત વધારાની ચુકવણીવાળું કામ મેળવવું સરળ નથી.
અચ્યુત અધ્વર્યુ અને તેમના સહયોગીઓ અનુસાર, આશરે એક તૃતીયાંશ ડ્રાઇવરો બીજી નોકરીમાં ઓછું કામ મળવા અથવા કટોકટી દરમિયાન વધારાની આવક માટે પ્લેટફોર્મ વર્કનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપરાંત, ગિગ વર્ક મોટા પ્રમાણમાં સંક્રમણકાળનું રોજગાર પણ છે. જે ભારતીય ડ્રાઇવરો પ્લેટફોર્મનું કામ છોડે છે, તેઓ સામાન્ય રીતે વધુ વેતનવાળી પૂર્ણ-સમયની નોકરીઓમાં જતા રહે છે.
ગિગ વર્ક વિકાસશીલ અર્થવ્યવસ્થાને જરૂરી હોય તે બધું પૂરું પાડે છે. એક યુવા સ્થળાંતરિત વ્યક્તિ ઓછા કૌશલ્ય અને ઓછી મૂડી સાથે શહેરમાં આવે છે. એક પ્લેટફોર્મ તેને લગભગ તરત જ કામ આપી દે છે. તે કમાય છે, શહેરને સમજે છે, સંપર્કો બનાવે છે, થોડી બચત કરે છે અને અંતે વધુ સારી નોકરીમાં જતો રહે છે.
કંપનીઓ સંપૂર્ણપણે નિર્દોષ નથી
આનો અર્થ એ નથી કે પ્લેટફોર્મ કંપનીઓ સંપૂર્ણપણે નિર્દોષ છે. તેમના અલ્ગોરિધમ પારદર્શક હોતા નથી, ઇન્સેન્ટિવ અચાનક બદલાઈ શકે છે, વર્કર્સની ID અયોગ્ય રીતે બંધ થઈ શકે છે અને અકસ્માત સુરક્ષા તથા સામાજિક સુરક્ષા પણ અપૂરતી છે. પરંતુ આ સમસ્યાઓને ફરજિયાત અકસ્માત વીમો અને પોર્ટેબલ સોશિયલ સિક્યુરિટી લાગુ કરીને સુધારી શકાય છે. વાસ્તવિક ખતરો એ છે કે જરૂર કરતાં વધુ નિયમો ગિગ વર્કના ઝડપથી વધી રહેલા રોજગાર બજારને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. કર્મચારીઓ અને કામને એકબીજા સાથે જોડવાની કિંમત અત્યંત ઓછી છે, જે બજારની કાર્યક્ષમતાનું શાનદાર ઉદાહરણ છે.
નિયમો-કાયદાનો વધુ બોજ ન નાખો
ગિગ વર્કની લવચીકતા પર નિયમો-કાયદાનો એવો બોજ ન નાખો કે દરેક ગિગ વર્કરને પરંપરાગત કર્મચારી બનાવવાની જીદમાં તેનું અસ્તિત્વ જ સમાપ્ત થઈ જાય. ઔપચારિક ક્ષેત્રના કઠોર શ્રમ નિયમોએ લાંબા સમયથી ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાના અનેક ક્ષેત્રોને અવરોધિત કર્યા છે. ગિગ વર્ક સાથે આવું થવા ન દો. જો નિયમનથી ગિગ વર્કની કિંમત વધશે, તો નોકરીદાતાઓ ઓછા લોકોને કામ પર રાખશે અને ઓટોમેશનની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવશે.
મોટા પગલા તરીકે પ્રોત્સાહન આપો
વિકાસનો અર્થ એ નથી કે જાદુઈ રીતે ગરીબીમાંથી સીધા સ્કેન્ડિનેવિયન કામકાજની પરિસ્થિતિમાં છલાંગ લગાવી શકાય. બાંગ્લાદેશે ઓછા વેતનવાળી ટેક્સટાઇલ ફેક્ટરીઓના આધારે પ્રગતિ કરી. ચીને એવી ફેક્ટરીઓના આધારે પ્રગતિ કરી, જેને એક સમયે સ્વેટશોપ (શોષણકારી ફેક્ટરીઓ) કહીને નકારી કાઢવામાં આવી હતી. કામદારોએ તે ફેક્ટરીઓ પસંદ કરી કારણ કે તેમની પાસે તેનાથી પણ ખરાબ વિકલ્પો હતા.
ભારતમાં ગિગ વર્ક પહેલેથી જ 1.2 કરોડ રોજગારનું સર્જન કરી ચૂક્યું છે અને 2030 સુધીમાં તેના દ્વારા 2.3 કરોડ રોજગાર સર્જાવાનો અંદાજ છે. તેની સરખામણીએ ભારતના સમગ્ર ઔપચારિક ટેક્સટાઇલ અને ગારમેન્ટ ક્ષેત્રમાં માત્ર 30 લાખ લોકો કામ કરે છે. તેથી ગિગ વર્કની ટીકા કરવાને બદલે તેને રોજગાર અને વિકાસની દિશામાં એક મોટા પગલા તરીકે પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ.
