India Dairy Export: ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક છતાં વૈશ્વિક નિકાસમાં પાછળ, FTAથી બદલાઈ શકે તસવીર

India Dairy Export: વિશ્વના 25% દૂધનું ઉત્પાદન કરે છે ભારત, છતાં ગ્લોબલ ડેરી એક્સપોર્ટમાં ભાગીદારી 0.5%થી પણ ઓછી

India Dairy Export: ભારત વિશ્વમાં દૂધનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે, પરંતુ તેમ છતાં ગ્લોબલ ડેરી ટ્રેડમાં તેનો ભાગ ખૂબ ઓછો છે. વિશ્વમાં દૂધના એક્સપોર્ટ માર્કેટનું કદ અંદાજે 36 અબજ ડૉલર છે. જો તેમાં અન્ય ડેરી પ્રોડક્ટ્સને પણ સામેલ કરવામાં આવે તો તેનું કદ અંદાજે 100 અબજ ડૉલર થાય છે. ભારત વિશ્વના કુલ દૂધનું 25 ટકા ઉત્પાદન કરે છે, પરંતુ ગ્લોબલ એક્સપોર્ટમાં તેની ભાગીદારી અડધા ટકા કરતાં પણ ઓછી છે. જાણકારોનું કહેવું છે કે FTA એટલે કે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ્સ ભારતને ગ્લોબલ ડેરી એક્સપોર્ટમાં અગ્રણી દેશ બનવામાં મદદ કરી શકે છે.

ભારત હાલમાં પોતાના લાખો નાના અને સીમાંત ડેરી ખેડૂતોની આજીવિકા બચાવવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતની લોંગ ટર્મ સ્ટ્રેટેજી આ ક્ષેત્રને વધુ ગ્લોબલ કોમ્પિટિશન માટે તૈયાર કરવા અને ભારતીય ડેરી પ્રોડક્ટ્સ માટે વધુ સારો માર્કેટ એક્સેસ સુનિશ્ચિત કરવા પર કેન્દ્રિત હોવી જોઈએ. ભારતે આ તકને એક કેટાલિસ્ટ તરીકે જોવી જોઈએ અને પોતાની ડેરી ઇન્ડસ્ટ્રીને વધુ મોટી ભૂમિકા માટે તૈયાર કરવી જોઈએ.

ભારતમાં દૂધનું ઉત્પાદન

સરકારી આંકડા અનુસાર દેશમાં દૂધનું ઉત્પાદન સતત વધી રહ્યું છે. વર્ષ 2020-21માં ભારતમાં કુલ દૂધ ઉત્પાદન 210 મિલિયન ટન હતું, જે વર્ષ 2024-25માં વધીને 248 મિલિયન ટન સુધી પહોંચી ગયું છે. વપરાશની દૃષ્ટિએ વર્ષ 2023-24માં ગ્રામિણ વિસ્તારોમાં પ્રતિ વ્યક્તિ માસિક દૂધ વપરાશ 5.085 લિટર હતો, જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં તે 5.686 લિટર હતો. જોકે વપરાશના મામલે ભારત હજુ પણ વિશ્વના ઘણા દેશોથી પાછળ છે. ડેનમાર્કમાં પ્રતિ વ્યક્તિ વાર્ષિક દૂધ વપરાશ 395.68 કિલોગ્રામ છે, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે.

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એગ્રીકલ્ચર (USDA)ની એક રિપોર્ટ અનુસાર, ભારત વર્ષ 2026માં વિશ્વના સૌથી મોટા દૂધ ઉત્પાદક તરીકે પોતાની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બનાવશે. અંદાજ છે કે ગાયના દૂધનું ઉત્પાદન વર્ષ 2025ના 103.2 મિલિયન ટનથી વધીને વર્ષ 2026માં 105.4 મિલિયન ટન થઈ જશે. તેની સાથે દેશમાં દૂધ આપતી ગાયોની સંખ્યા 62.5 મિલિયન સુધી પહોંચવાની સંભાવના છે, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે.

રિપોર્ટમાં વર્ષ 2026 દરમિયાન સ્થાનિક સ્તરે પ્રવાહી દૂધનો વપરાશ 93 મિલિયન ટન રહેવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. ભારતમાં પ્રોસેસ્ડ ડેરી પ્રોડક્ટ્સના ક્ષેત્રમાં પણ સતત વૃદ્ધિ થવાની અપેક્ષા છે. અંદાજ મુજબ માખણનું ઉત્પાદન વર્ષ 2026માં વધીને 7.44 મિલિયન ટન થઈ જશે, જે એક વર્ષ અગાઉ 7.19 મિલિયન ટન હતું. જ્યારે સ્થાનિક વપરાશ 7.39 મિલિયન ટન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.

ગ્લોબલ પ્લેયર

વર્ષ 2025માં ગ્લોબલ મિલ્ક એક્સપોર્ટનું મૂલ્ય 36.4 અબજ ડૉલર હતું. ડૉલર મૂલ્યના આધારે વૈશ્વિક બજારમાં દૂધના પાંચ સૌથી મોટા સપ્લાયર્સ ન્યૂઝીલેન્ડ, નેધરલેન્ડ, જર્મની, બેલ્જિયમ અને અમેરિકા છે. વર્ષ 2025માં ગ્લોબલ મિલ્ક એક્સપોર્ટમાં તેમની કુલ ભાગીદારી 53.3 ટકા હતી. વિશ્વમાં સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ હોવા છતાં ભારતની ગ્લોબલ મિલ્ક એક્સપોર્ટમાં ભાગીદારી નગણ્ય છે. દેશમાં ઉત્પાદિત મોટાભાગનું દૂધ દેશની અંદર જ વપરાઈ જાય છે.

તાજેતરમાં વિવિધ દેશો સાથે થયેલા FTAમાં ડેરી ઉદ્યોગને અલગ રાખવામાં આવ્યો છે. ઉત્પાદન અને એક્સપોર્ટ વચ્ચેનો તફાવત FTAની ભૂમિકા અંગે મોટી ચર્ચાને જન્મ આપી રહ્યો છે. શું ભારતે આ વેપાર કરારોનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે પોતાના ડેરી ખેડૂતોને ઇમ્પોર્ટથી સુરક્ષિત રાખવા માટે કરવો જોઈએ કે પછી આ ક્ષેત્રને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ? ETની એક રિપોર્ટ અનુસાર ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતને સંતુલિત અભિગમ અપનાવવાની જરૂર છે.

દૂધ નિકાસમાં મુખ્ય દેશોની ભાગીદારી

નિષ્ણાતો શું કહે છે?

તેમના જણાવ્યા મુજબ ભારતે ટૂંકા ગાળામાં ડેરી ક્ષેત્રને ઇમ્પોર્ટથી સુરક્ષિત રાખવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. તેની સાથે જ પ્રોડક્ટિવિટી, ક્વોલિટી, ફૂડ સેફ્ટી, પ્રોસેસિંગ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં લાંબા ગાળાના સુધારાઓને આગળ વધારવા માટે FTAનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. મોટા કોમર્શિયલ ફાર્મના પ્રભુત્વ ધરાવતા વિકસિત દેશોના ડેરી માર્કેટથી વિપરીત, ભારતનો ડેરી ક્ષેત્ર અંદાજે 80 મિલિયન નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને આધાર આપે છે. તેમાંના ઘણા ખેડૂતો પાસે માત્ર થોડાં જ પશુઓ છે.

એક રિપોર્ટ અનુસાર ગુજરાત કો-ઓપરેટિવ મિલ્ક માર્કેટિંગ ફેડરેશન (GCMMF)ના પૂર્વ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર રૂપિન્દર સિંહ સોઢીએ જણાવ્યું હતું કે હવે ભારતે પ્રોડક્ટિવિટી, ક્વોલિટી અને એફિશિયન્સી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને પોતાના ડેરી ક્ષેત્રને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવું જોઈએ. તેમનું કહેવું છે કે ડેરી સુરક્ષા અંગે ભારતનો અભિગમ માત્ર આ ક્ષેત્રના આર્થિક મહત્વ સાથે જ જોડાયેલો નથી, પરંતુ ખેડૂતોની આજીવિકા અને દેશની ફૂડ સિક્યોરિટી સાથે પણ સીધો સંબંધ ધરાવે છે. ઇમ્પોર્ટમાં ઝડપી વધારો થવાથી સ્થાનિક દૂધના ભાવ અને ખેડૂતોની આવક પર દબાણ આવી શકે છે, જેના કારણે લાંબા ગાળે ઉત્પાદન ઘટી શકે છે.

દૂધ ઉત્પાદનના મામલે ટોપ 10 દેશ (હજાર ટનમાં)

ભારતનો ડંકો કેવી રીતે વાગશે?

તેમણે જણાવ્યું કે ભારતે પશુઓની પ્રોડક્ટિવિટી, ન્યુટ્રિશન, જેનેટિક્સ, હેલ્થકેર અને પ્રોસેસિંગ એફિશિયન્સીમાં સુધારો કરીને પોતાની ડેરી ઇન્ડસ્ટ્રીને વધુ સ્પર્ધા માટે તૈયાર કરવી જોઈએ. જાણકારોના જણાવ્યા મુજબ વિકાસના આગામી તબક્કામાં સાયન્ટિફિક બ્રીડિંગ, બેલેન્સ્ડ કમ્પાઉન્ડ ફીડ, મિનરલ સપ્લિમેન્ટેશન, પ્રિવેન્ટિવ એનિમલ હેલ્થકેર અને વધુ સારા ડિસીઝ મેનેજમેન્ટ દ્વારા દરેક પશુ દીઠ દૂધ ઉત્પાદન વધારવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.

પ્રીમિયમ એક્સપોર્ટ માર્કેટની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે મોડર્ન મિલ્ક કલેક્શન સિસ્ટમ, કોલ્ડ-ચેન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ઓટોમેટેડ પ્રોસેસિંગ, ઇન્ટરનેશનલ સ્તરે સ્વીકૃત ક્વોલિટી સર્ટિફિકેશન, રેસિડ્યુ મોનિટરિંગ અને ડિજિટલ ટ્રેસેબિલિટી જરૂરી બનશે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે FTAનો ઉપયોગ ભારતના ડેરી ઇકોસિસ્ટમમાં સુધારાઓ માટે એક પ્રેરક તરીકે થઈ શકે છે. ખાસ કરીને તે ભારતની ડેરી ઇન્ડસ્ટ્રીને ઇન્ટરનેશનલ સ્તરે માન્ય સ્ટાન્ડર્ડ્સ તરફ આગળ વધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.