India Shipbuilding Capacity: જહાજ બનાવવાના એટલે કે શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રમાં ભારત અત્યારે ઘણું પાછળ છે. સરકારે વર્ષ 2030 સુધી વિશ્વના ટોચના 10 અને 2047 સુધી ટોચના 5 દેશોમાં સ્થાન મેળવવાનું મહત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય રાખ્યું છે. દુનિયાની મોટી કંપનીઓ પણ હવે ભારતમાં રસ દાખવી રહી છે. તાજેતરમાં પૂર્ણ થયેલા ઇન્ડિયા શિપબિલ્ડિંગ કોન્ક્લેવમાં 30થી વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય શિપયાર્ડ અને મેરીટાઇમ કંપનીઓએ ભાગ લીધો હતો.
અહેવાલ અનુસાર, બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રી સર્બાનંદ સોનોવાલે જણાવ્યું હતું કે હ્યુન્ડાઈ અને સેમસંગ જેવી મોટી કંપનીઓએ સ્થાનિક કંપનીઓ સાથે મળીને મોટા પ્રોજેક્ટ પર કામ કરવામાં રસ દાખવ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે હ્યુન્ડાઈ ગ્રુપની કંપની HD કોરિયા શિપબિલ્ડિંગ એન્ડ ઑફશોર એન્જિનિયરિંગ થૂથુકુડીમાં પ્રસ્તાવિત મેગા શિપયાર્ડમાં મુખ્ય ભાગીદાર તરીકે સામે આવી છે. તેમાં આશરે ₹38,000 કરોડનું રોકાણ થવાની શક્યતા છે.
ભારત શું કરી રહ્યું છે?
તેમણે જણાવ્યું કે સેમસંગ હેવી ઇન્ડસ્ટ્રીઝ ગુજરાતના પીપાવાવમાં સ્વાન ડિફેન્સ એન્ડ હેવી ઇન્ડસ્ટ્રીઝને ટેક્નિકલ સહાય આપી રહી છે. મઝગાંવ ડોક શિપબિલ્ડર્સે આંધ્રપ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્રમાં પ્રસ્તાવિત ગ્રીનફિલ્ડ શિપબિલ્ડિંગ ક્લસ્ટર્સમાં મુખ્ય શિપયાર્ડ ડેવલપર તરીકે ભાગ લેવા માટે કરાર કર્યા છે. આ દરેક ક્લસ્ટરમાં આશરે ₹15,000 કરોડનું રોકાણ થવાની શક્યતા છે.
સોનોવાલે દાવો કર્યો કે ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં ભારતનું શિપબિલ્ડિંગ ઉત્પાદન 80 ટકાથી વધુ વધ્યું છે અને તે 1,00,000 ગ્રોસ ટનને પાર કરે તેવી શક્યતા છે. તેમણે કહ્યું કે દેશમાં શિપબિલ્ડિંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકારે ₹69,725 કરોડનું શિપબિલ્ડિંગ ઇન્સેન્ટિવ પેકેજ રજૂ કર્યું છે. આ ઉપરાંત ₹25,000 કરોડનું મેરીટાઇમ ડેવલપમેન્ટ ફંડ પણ બનાવવામાં આવ્યું છે.
“હ્યુન્ડાઈ અને સેમસંગ જેવી મોટી કંપનીઓએ સ્થાનિક કંપનીઓ સાથે મળીને મોટા પ્રોજેક્ટ પર કામ કરવામાં રસ દાખવ્યો છે. હ્યુન્ડાઈ ગ્રુપની કંપની HD કોરિયા શિપબિલ્ડિંગ એન્ડ ઑફશોર એન્જિનિયરિંગ થૂથુકુડીમાં પ્રસ્તાવિત મેગા શિપયાર્ડમાં મુખ્ય ભાગીદાર તરીકે સામે આવી છે.” – સર્બાનંદ સોનોવાલ, બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રી.
દુનિયામાં કોનું વર્ચસ્વ?
વર્ષ 2025માં વૈશ્વિક મર્ચન્ટ શિપ ડિલિવરીમાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર 0.075 ટકા રહ્યો હતો. આ દરમિયાન ભારતીય શિપયાર્ડે 57,637 ગ્રોસ ટનનાં જહાજો ડિલિવર કર્યા હતા, જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે કુલ ડિલિવરી 77.28 મિલિયન ગ્રોસ ટન રહી હતી. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા FICCI-EYના એક અહેવાલમાં આ દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રમાં ચીનનું વર્ચસ્વ છે. વર્ષ 2025માં ચીનની કોમર્શિયલ શિપ ડિલિવરી 41.6 મિલિયન ગ્રોસ ટન રહી હતી.
દક્ષિણ કોરિયા 21.1 મિલિયન ટન સાથે બીજા અને જાપાન 10.1 મિલિયન ટન સાથે ત્રીજા સ્થાને છે. વૈશ્વિક શિપ ડિલિવરીમાં ચીન, દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાનનો સંયુક્ત હિસ્સો 94.2 ટકા છે, જ્યારે વિયેતનામનું ઉત્પાદન ભારત કરતાં 15 ગણાથી પણ વધુ છે.
ગયા વર્ષે અલગ-અલગ દેશોના શિપબિલ્ડિંગ ક્ષેત્રના ઉત્પાદનના આધારે ભારત 15મા સ્થાને હતું. આ ગણતરી પ્રમાણે, ભારતે પાંચમા સ્થાને પહોંચવા માટે પોતાના ઉત્પાદનને આશરે 11 ગણું વધારવું પડશે.

