Motor Accident Compensation: જો કોઈ માર્ગ અકસ્માતમાં કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ થઈ જાય છે અથવા તે ગંભીર રીતે ઘાયલ થાય છે, તો તેના પરિવારને મળનારી વળતરની રકમ કેવી રીતે નક્કી થશે? આ સવાલ પર હવે સુપ્રીમ કોર્ટે મોટો નિર્ણય આપ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું છે કે હવે મોટર એક્સિડન્ટ ક્લેમ મામલાઓમાં આવકનું આકલન ITR, ફોર્મ ૨૬એએસ (Form 26AS), બેંક સ્ટેટમેન્ટ અને સેલરી સ્લિપ જેવા દસ્તાવેજોના આધારે નક્કી કરવામાં આવશે. સાથે જ સ્વરોજગાર (Self-employed) અને ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન દાખલ ન કરનારા લોકો માટે અલગ-અલગ ગાઈડલાઈન જારી કરવામાં આવી છે. અદાલતનો ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર દેશમાં વળતર નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં એકરૂપતા લાવવાનો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટને નવી ગાઈડલાઈન જારી કરવાની જરૂર કેમ પડી?
સુપ્રીમ કોર્ટ પાસે મોટર વાહન અધિનિયમ, ૧૯૮૮ હેઠળ દાખલ ૩ અલગ-અલગ મોટર દુર્ઘટના વળતરના દાવા આવ્યા. વિવાદ એ હતો કે વળતરની ગણતરી માટે મૃતકની આવકનું સાચું આકલન કયા આધારે કરવામાં આવે? ત્રણેય મામલાઓમાં મૃતક સ્વરોજગાર (Self-employed) સાથે જોડાયેલા હતા અને તેમની કમાણીની માહિતી ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) માં નોંધાયેલી હતી.
જોકે, મોટર દુર્ઘટના દાવા અધિકરણ (MACT) અને સંબંધિત હાઈ કોર્ટે તેમની કમાણી નક્કી કરવા માટે અલગ-અલગ રીતો અપનાવી. કેટલીક અદાલતોએ સૌથી હાલના ITR ને આધાર બનાવ્યો, જ્યારે કેટલીકે પાછલા બે કે ત્રણ વર્ષના ITR ની સરેરાશ લીધી. આવા સમયે સુપ્રીમ કોર્ટે આ પ્રકારના વિવાદોને ઘટાડવા માટે એક નક્કી રીત બનાવી છે.
હવે નોકરિયાત લોકોની આવક કેવી રીતે નક્કી થશે?
સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ સંજય કરોલ અને એન. કોટિશ્વર સિંહની પીઠે કહ્યું કે પગારદાર કર્મચારીઓની આવકમાં સામાન્ય રીતે ખૂબ વધારે ઉતાર-ચઢાવ હોતા નથી. તેથી સૌથી હાલનું (Latest) ITR જ આવકનો સૌથી વિશ્વાસપાત્ર આધાર માનવામાં આવશે અને તે જ આધારે વળતરની ગણતરી કરવામાં આવશે.
સ્વરોજગાર (Self-employed) લોકો માટે શું નિયમો હશે?
સ્વરોજગાર કરનારા લોકોની આવક દર વર્ષે બદલાઈ શકે છે. આવા કિસ્સાઓમાં પાછલા ૩ વર્ષના ITR ની સરેરાશ (Three-Year Average Income) લેવામાં આવશે. આનાથી વ્યક્તિની વાસ્તવિક કમાણીનું બહેતર અનુમાન લગાવી શકાશે.
સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે વ્યવસાયની પ્રકૃતિ, તેના વધવાની સંભાવના અને મૃત્યુના કારણે વ્યવસાય પર પડેલી અસરને પણ ધ્યાનમાં રાખી શકાય છે.
જો ITR માં કોઈ વર્ષે ખૂબ વધારે આવક દેખાડવામાં આવી હોય તો?
અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે દરેક મામલામાં ITR ને આંખ બંધ કરીને માનવામાં આવશે નહીં. જો કોઈ વર્ષે સંપત્તિ વેચવા જેવી બાબતને કારણે આવક અસામાન્ય રીતે વધી ગઈ હોય અથવા કોઈ અસાધારણ નુકસાનને કારણે આવક ખૂબ ઓછી દેખાડવામાં આવી હોય તો મોટર એક્સિડન્ટ ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલ (MACT) તે ITR થી અલગ જઈને પણ નિર્ણય લઈ શકે છે.
જો ITR દાખલ જ ન કરવામાં આવ્યું હોય તો શું થશે?
આવા કિસ્સાઓમાં પણ વળતર અટકશે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે ટ્રિબ્યુનલ આ દસ્તાવેજોનો સહારો લઈ શકે છે –
ફોર્મ ૨૬એએસ (Form 26AS)
બેંક સ્ટેટમેન્ટ
સેલરી સ્લિપ
અન્ય વિશ્વાસપાત્ર નાણાકીય રેકોર્ડ
જોકે, ટ્રિબ્યુનલે પોતાના આદેશમાં એ જણાવવું પડશે કે તેણે ITR ના બદલે આ દસ્તાવેજોને આધાર કેમ બનાવ્યો.
કઈ રીતે નક્કી થશે વળતર?
અદાલતે કહ્યું કે મોટર વાહન અધિનિયમ હેઠળ આવક નક્કી કરવાનું કોઈ એક નક્કી ફોર્મ્યુલા નથી. દરેક મામલામાં આ બાબતો પર વિચાર કરવામાં આવશે-
આવકનો સ્ત્રોત
નોકરી કે વ્યવસાયની પ્રકૃતિ
ભવિષ્યમાં આવક વધવાની સંભાવના
દુર્ઘટનાની પરિવાર અને વ્યવસાય પર અસર
ઉપલબ્ધ નાણાકીય દસ્તાવેજો
સુપ્રીમ કોર્ટે શું નિર્દેશ આપ્યા?
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના રજિસ્ટ્રારને નિર્દેશ આપ્યો છે કે આ ગાઈડલાઈન દેશભરના તમામ મોટર એક્સિડન્ટ ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલ્સ (MACT) અને હાઈ કોર્ટને મોકલવામાં આવે, જેથી પેન્ડિંગ અને ભવિષ્યના તમામ મામલાઓમાં એક જેવી પ્રક્રિયા અપનાવી શકાય.
એક નજરમાં.. શું છે નવો નિયમ?
| પોઈન્ટ | નવી ગાઈડલાઈન |
| નોકરિયાત | લેટેસ્ટ ITR |
| ITR નથી | ફોર્મ ૨૬એએસ, બેંક સ્ટેટમેન્ટ, સેલરી સ્લિપ |
| સ્વરોજગાર | પાછલા ૩ વર્ષની સરેરાશ આવક |
| વન-ટાઈમ ઈન્કમ | જરૂર પડવા પર ITR થી અલગ નિર્ણય શક્ય |
| ક્યાં લાગુ થશે? | તમામ MACT અને હાઈ કોર્ટ |
જો ભવિષ્યમાં કોઈ મોટર એક્સિડન્ટ ક્લેમમાં તમારે કે તમારા પરિવારને વળતર માંગવું પડે, તો ITR અને અન્ય આવક સંબંધી દસ્તાવેજો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થશે. નિયમિતપણે ITR દાખલ કરવું અને આવકના રેકોર્ડ સુરક્ષિત રાખવા વળતરના દાવાને મજબૂત બનાવી શકે છે.
