RBI Cyber Fraud Rules: સાઇબર ફ્રોડ અને શંકાસ્પદ લેવડદેવડ સાથે જોડાયેલા કેસોમાં બેન્ક ગ્રાહકોને મોટી રાહત મળી શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક (RBI)એ એક નવા ફ્રેમવર્કનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે, જેના હેઠળ બેન્ક કોઈ ખાતામાં શંકાસ્પદ લેવડદેવડ મળવા પર આખું બેન્ક એકાઉન્ટ ફ્રીઝ કરી શકશે નહીં. બેન્કે માત્ર તે રકમ પર અસ્થાયી રોક લગાવવી પડશે, જે લેવડદેવડને લઈને વિવાદ અથવા સાઇબર ફ્રોડની શંકા હોય.
RBIના પ્રસ્તાવિત નિયમો અનુસાર, જો 1000 રૂપિયા અથવા તેનાથી વધુની અસામાન્ય ટ્રાન્ઝેક્શન કોઈ ખાતાને મ્યુલ એકાઉન્ટ અથવા સાઇબર ફ્રોડ સાથે જોડાયેલું દર્શાવે છે, તો બેન્ક માત્ર સંબંધિત રકમને અસ્થાયી રીતે રોકી શકશે. બાકીના ખાતાનું સંચાલન ચાલુ રહેશે.
AIથી પકડાશે શંકાસ્પદ લેવડદેવડ
નવા ફ્રેમવર્ક હેઠળ બેન્કોએ AI આધારિત ટ્રાન્ઝેક્શન મોનિટરિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવો પડશે. આ સિસ્ટમ દ્વારા એવી લેવડદેવડની ઓળખ કરવામાં આવશે, જે ગ્રાહકની સામાન્ય પ્રોફાઇલની સરખામણીએ અચાનક અથવા અસામાન્ય હોય. આ ઉપરાંત એવી ટ્રાન્ઝેક્શન પર પણ નજર રાખવામાં આવશે, જે ગ્રાહકની જાહેર કરેલી આવક અથવા પ્રોફાઇલની સરખામણીએ ઘણી વધારે હોય અથવા અગાઉથી ઓળખાયેલા સાઇબર ફ્રોડ નેટવર્ક સાથે જોડાયેલી હોય.
1 એપ્રિલ 2027થી લાગુ થઈ શકે છે નિયમો
- RBIએ આ પ્રસ્તાવિત નિયમોને જાહેર ટિપ્પણીઓ માટે બહાર પાડ્યા છે.
- નવા નિર્દેશો 1 એપ્રિલ 2027થી લાગુ થવાનો પ્રસ્તાવ છે. જોકે, બેન્ક ઇચ્છે તો તેને આ તારીખ પહેલાં પણ અપનાવી શકે છે.
- આ પ્રસ્તાવિત સુધારા KYC Directions, 2025 હેઠળ બેન્ક ખાતાઓના સંચાલન અને મ્યુલ એકાઉન્ટ સાથે સંબંધિત હાલના નિર્દેશોમાં ફેરફાર કરશે.
ગ્રાહકને 20 દિવસનો સમય મળશે
નવી સિસ્ટમમાં બેન્ક ગ્રાહકને શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનની કાયદેસરતા સાબિત કરવા માટે 20 કૅલેન્ડર દિવસનો સમય આપશે. ગ્રાહક પોતાની ઓળખ, ટ્રાન્ઝેક્શનનો હેતુ અને નાણાંના સ્ત્રોત સાથે જોડાયેલા દસ્તાવેજો આપીને રકમની કાયદેસરતા સ્પષ્ટ કરી શકશે.
ત્યારબાદ બેન્કને ગ્રાહકના સ્પષ્ટીકરણ અને આપવામાં આવેલા દસ્તાવેજોની તપાસ માટે 10 કૅલેન્ડર દિવસ મળશે. જો બેન્કને ગ્રાહકનું સ્પષ્ટીકરણ સંતોષકારક લાગશે, તો સંબંધિત રકમ પર લગાવવામાં આવેલી રોક તાત્કાલિક દૂર કરવી પડશે.
…તો પોલીસ પાસે જશે મામલો
- જો ગ્રાહક 20 દિવસની અંદર જવાબ નહીં આપે અથવા તેના સ્પષ્ટીકરણથી સાઇબર ફ્રોડની શંકા દૂર નહીં થાય, તો બેન્ક મામલો સંબંધિત પોલીસ પાસે મોકલશે.
- આ માટે NCRP/CFCFRMS પોર્ટલનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ સ્થિતિમાં બેન્ક રકમને અનિશ્ચિત સમય સુધી પોતાના સ્તરે ફ્રીઝ કરીને રાખી શકશે નહીં.
- મામલો પોલીસ પાસે મોકલ્યા બાદ જવાબદારી કાયદો અમલમાં મૂકતી એજન્સીની રહેશે.
- પોલીસને રેફરલ મળ્યાના 30 દિવસની અંદર ઔપચારિક કાયદેસર રોક લાગુ કરવી પડશે.
- આ રીતે RBIનું પ્રસ્તાવિત ફ્રેમવર્ક શંકાસ્પદ મ્યુલ એકાઉન્ટના કેસોમાં આખું ખાતું ફ્રીઝ કરવાને બદલે માત્ર શંકાસ્પદ અથવા વિવાદિત રકમ પર લક્ષિત કાર્યવાહીનો માર્ગ અપનાવશે.
સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ આવ્યો પ્રસ્તાવ
RBIએ જણાવ્યું કે આ પ્રસ્તાવ 4 ઑગસ્ટ 2026ના સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ બાદ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે RBIને મની-મ્યુલ પ્રવૃત્તિઓ અને સાઇબર-સક્ષમ છેતરપિંડી સાથે જોડાયેલી રકમ અથવા ખાતાઓ પર અસ્થાયી ડેબિટ રોક લગાવવા માટે એક SOP તૈયાર કરીને તેને જાહેર કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
નવા નિયમો લાગુ થયા બાદ સાઇબર ફ્રોડની તપાસ દરમિયાન આખું બેન્ક એકાઉન્ટ અચાનક ફ્રીઝ કરી દેવાની સમસ્યા ઓછી થઈ શકે છે. સાથે જ, બેન્ક અને કાયદો અમલમાં મૂકતી એજન્સીઓ વચ્ચે શંકાસ્પદ રકમ પર કાર્યવાહી કરવાની પ્રક્રિયા પણ વધુ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે.
