SBI Report: એસબીઆઈ રિસર્ચના રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં રોકડ અને ડિજિટલ ચૂકવણી બંનેની પોતાની અલગ-અલગ મહત્વની ભૂમિકા છે. રિપોર્ટ મુજબ, રોકડ અને ડિજિટલ માધ્યમો એકબીજાના હરીફ નહીં પરંતુ પૂરક છે. લોકો રોજબરોજની નાની ચૂકવણી, ખરીદી અને રિટેલ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે યુપીઆઈનો ઉપયોગ ઝડપથી કરી રહ્યા છે, પરંતુ કટોકટીની સ્થિતિ, બચત અને અનૌપચારિક લેવડદેવડ માટે અત્યારે પણ રોકડ પોતાની પાસે રાખવાનું પસંદ કરે છે.
ઈ-રૂપિયાને લઈને શું કહે છે?
રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતે ઈ-રૂપિયો એટલે કે સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) લોન્ચ કરી દીધી છે, પરંતુ તેનો પ્રસાર અત્યારે અત્યંત મર્યાદિત છે. માર્ચ 2025 સુધી ઈ-રૂપિયાનું કુલ ચલણ માત્ર 1,016 કરોડ રૂપિયા રહ્યું. રિપોર્ટ અનુસાર, તેના વ્યાપક ઉપયોગ માટે લોકોમાં જાગૃતિ વધારવા, ઉપયોગને સરળ બનાવવા અને ફિનટેક પ્લેટફોર્મ્સ સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી કરવાની જરૂર છે.
પ્રતિ વ્યક્તિ આવક સાથે જોડાયેલી રસપ્રદ વાતો
અભ્યાસમાં પ્રતિ વ્યક્તિ આવક અને રોકડના ઉપયોગ સાથે જોડાયેલા રસપ્રદ આંકડા પણ સામે આવ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ 2012 માં ભારતની પ્રતિ વ્યક્તિ જીડીપી 71,609 રૂપિયા હતી, જે નાણાકીય વર્ષ 2026 સુધી વધીને 2,51,393 રૂપિયા થઈ ગઈ. આ દરમિયાન તેનો ચક્રવૃદ્ધિ વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) 9.4 ટકા રહ્યો. બીજી તરફ, પ્રતિ વ્યક્તિ ચલણમાં રોકડ 8,762 રૂપિયાથી વધીને 29,324 રૂપિયા પહોંચી ગઈ, જેનો CAGR 9.0 ટકા રહ્યો. રિપોર્ટમાં કહેવાયું કે જીડીપી અને રોકડ વૃદ્ધિ દર વચ્ચેનો 0.4 ટકાનો તફાવત લગભગ પ્રતિ વ્યક્તિ યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન બરાબર છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2026 માં 1,301 રૂપિયા રહ્યો.
એટીએમ ઉપાડ અને રોકડ સંગ્રહના આંકડા પર પણ ભાર
જોકે રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે પ્રતિ વ્યક્તિ યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શનની તુલના સીધી રોકડ સાથે કરી શકાય નહીં, કારણ કે એક વ્યક્તિ સુવિધાના કારણે અનેકવાર યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન કરી શકે છે, જ્યારે રોકડ લાંબા સમય સુધી પાસે રાખી શકાય છે.
રિપોર્ટમાં એટીએમ ઉપાડ અને રોકડ સંગ્રહના આંકડા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. તેમાં કહેવાયું કે પ્રતિ વ્યક્તિ ચલણમાં રોકડ અને એટીએમથી ઉપાડેલી રોકડ વચ્ચેનો તફાવત નાણાકીય વર્ષ 2024 માં 1,804 રૂપિયા હતો, જે નાણાકીય વર્ષ 2026 માં વધીને 9,127 રૂપિયા થઈ ગયો. એટલે કે બે વર્ષમાં આ તફાવત પાંચ ગણો વધ્યો છે. એસબીઆઈ રિસર્ચનું માનવું છે કે આ વધારો લોકો દ્વારા સાવચેતી રૂપે રોકડ જમા રાખવાના વલણને દર્શાવે છે.
રિપોર્ટ અનુસાર, વર્તમાન વૈશ્વિક તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે લોકો વધારાની રોકડ રાખવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે. આ પ્રકારનું વલણ રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ દરમિયાન પણ જોવા મળ્યું હતું.
500 રૂપિયાની નોટોનું છે વર્ચસ્વ
નોટોના ચલણ પર રિપોર્ટમાં કહેવાયું છે કે ભારતમાં મૂલ્યના હિસાબે 500 રૂપિયાની નોટોનું વર્ચસ્વ જળવાઈ રહ્યું છે. માર્ચ 2025 સુધી કુલ ચલણમાં રોકડ મૂલ્યનો 86 ટકા હિસ્સો 500 રૂપિયાની નોટોનો હતો, જે માર્ચ 2023 માં 77 ટકા હતો. આ અસંતુલનને જોતા ભારતીય રિઝર્વ બેંકે તમામ બેંકો અને વ્હાઈટ લેબલ એટીએમ ઓપરેટરોને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તેઓ એટીએમમાં નિયમિત રીતે 100 અને 200 રૂપિયાની નોટો ઉપલબ્ધ કરાવે.
રિપોર્ટમાં એ પણ જણાવાયું કે માર્ચ 2026 સુધી 100 રૂપિયાની નોટોની ભાગીદારી 6.2 ટકાથી વધીને 8.2 ટકા થઈ ગઈ છે, જ્યારે 500 રૂપિયાની નોટોની ભાગીદારી આશરે 86 ટકા પર સ્થિર રહી છે. આનાથી સંકેત મળે છે કે નાના મૂલ્યની નોટોની ઉપલબ્ધતા વધારવાની દિશામાં કંઈક સુધારો થયો છે.
