Indian Constitution GK: ભારતનું બંધારણ દેશના શાસનનો મજબૂત પાયો છે. આમાં નાગરિકોના અધિકારો, કર્તવ્યો અને સરકારની પૂરી વ્યવસ્થા વિશે માહિતી આપવામાં આવી છે. દેશમાં બંધારણ અપનાવવાથી લઈને લાગુ થવા સુધીની માહિતી દરેક નાગરિકને હોવી જોઈએ. જ્યારે પણ દેશમાં લોકતંત્રની વાત થાય છે ત્યારે બંધારણનો ઉલ્લેખ હંમેશા થાય છે.
બંધારણ સાથે જોડાયેલા જીકે (GK) ના સવાલ-જવાબ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ જેવી કે- UPSC, SSC, રેલવે અને બેન્કિંગમાં પૂછવામાં આવે છે. તેથી આ લેખમાં ભારતીય બંધારણ સાથે જોડાયેલા ૫૦ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો અને તેમના ઉત્તરો આપવામાં આવ્યા છે, જે તમારી તૈયારીને સરળ અને બહેતર બનાવવામાં મદદ કરશે.
ભારતનું બંધારણ શું છે?
ભારત અનેક રાજ્યોનો એક સંઘ છે. તેને ઈન્ડિયા (India) કહેવામાં આવે છે. આ એક સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ અને લોકતાંત્રિક પ્રજાસત્તાક છે, જ્યાં દેશનું શાસન ભારતીય બંધારણ મુજબ ચાલે છે. બંધારણને ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ ના રોજ અપનાવવામાં આવ્યું હતું અને ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ થી તેને લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું.
ભારતમાં સંસદીય શાસન પ્રણાલી છે, જેમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે શક્તિઓની વહેંચણી થાય છે. દેશના રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યના વડા હોય છે. સંસદ ત્રણ ભાગોથી મળીને બને છે અને તેમાં રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યસભા અને લોકસભાનો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રપતિને સલાહ આપવા માટે વડાપ્રધાનના નેતૃત્વમાં મંત્રીપરિષદ હોય છે.
ભારતીય બંધારણ સાથે જોડાયેલા પ્રશ્નો
ભારતના બંધારણમાં અધિકારો, કર્તવ્યો અને સરકારની સંરચના વગેરેની માહિતી દરેક દ્રષ્ટિકોણથી મહત્વપૂર્ણ છે. અહીં ભારતના બંધારણ સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો અને તેમના ઉત્તરો આપવામાં આવી રહ્યા છે-
પ્રશ્ન ૧- ભારતને કયા પ્રકારનો દેશ કહેવામાં આવે છે? ઉત્તર- ભારત એક સાર્વભૌમ સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, લોકતાંત્રિક પ્રજાસત્તાક છે.
પ્રશ્ન ૨- ભારત કયા પ્રકારની શાસન પ્રણાલી અપનાવે છે? ઉત્તર- ભારત સંસદીય શાસન પ્રણાલી અપનાવે છે.
પ્રશ્ન ૩- ભારતીય બંધારણને ક્યારે અપનાવવામાં આવ્યું હતું? ઉત્તર- ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૪૯ ના રોજ.
પ્રશ્ન ૪- ભારતીય બંધારણ ક્યારે લાગુ થયું? ઉત્તર- ૨૬ જાન્યુઆરી ૧૯૫૦ ના રોજ.
પ્રશ્ન ૫- ભારતની શાસન વ્યવસ્થા કના પર આધારિત છે? ઉત્તર- ભારતીય બંધારણ પર.
પ્રશ્ન ૬- ભારતની સંરચના કેવી છે? ઉત્તર- ભારત રાજ્યોનો એક સંઘ છે.
પ્રશ્ન ૭- સંઘનો કારોબારી વડા કોણ હોય છે? ઉત્તર- રાષ્ટ્રપતિ.
પ્રશ્ન ૮- ભારતીય સંસદ કોના કોનાથી મળીને બને છે? ઉત્તર- રાષ્ટ્રપતિ, રાજ્યસભા અને લોકસભા.
પ્રશ્ન ૯- બંધારણના કયા અનુચ્છેદમાં સંસદનું વર્ણન છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૭૯.
પ્રશ્ન ૧૦- વાસ્તવિક કારોબારી શક્તિ કોની પાસે હોય છે? ઉત્તર- વડાપ્રધાન અને તેમની મંત્રીપરિષદ પાસે.
પ્રશ્ન ૧૧- ભારતીય બંધારણને કોણે બનાવ્યું હતું? ઉત્તર- બંધારણ સભાએ ભારતીય બંધારણનું નિર્માણ કર્યું હતું.
પ્રશ્ન ૧૨- બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ કોણ હતા? ઉત્તર- ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદ બંધારણ સભાના અધ્યક્ષ હતા.
પ્રશ્ન ૧૩- ભારતીય બંધારણનું નિર્માણ કેટલા સમયમાં થયું? ઉત્તર- લગભગ ૨ વર્ષ ૧૧ મહિના ૧૮ દિવસમાં.
પ્રશ્ન ૧૪- ભારતીય બંધારણમાં કુલ કેટલા અનુચ્છેદ હતા? ઉત્તર- ભારતના બંધારણમાં શરૂઆતમાં ૩૯૫ અનુચ્છેદ હતા.
પ્રશ્ન ૧૫- ભારતીય બંધારણમાં શરૂઆતમાં કેટલી અનુસૂચિઓ હતી? ઉત્તર- શરૂઆતમાં ૮ અનુસૂચિઓ હતી.
પ્રશ્ન ૧૬- ભારતીય બંધારણનો મુસદ્દો કોણે તૈયાર કર્યો હતો? ઉત્તર- ડો. ભીમરાવ આંબેડકરની અધ્યક્ષતાવાળી પ્રારૂપ સમિતિએ મુસદ્દો તૈયાર કર્યો હતો.
પ્રશ્ન ૧૭- ભારતીય બંધારણમાં નાગરિકોના અધિકારો કયા ભાગમાં આપવામાં આવ્યા છે? ઉત્તર- ભારતીય બંધારણમાં નાગરિકોના અધિકારો ભાગ ૩ (મૂળભૂત અધિકારો) માં આપવામાં આવ્યા છે.
પ્રશ્ન ૧૮- ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત કર્તવ્યો કયા ભાગમાં જોડવામાં આવ્યા છે? ઉત્તર- ભાગ ૪A માં મૂળભૂત કર્તવ્યો જોડવામાં આવ્યા છે.
પ્રશ્ન ૧૯- ભારતીય બંધારણનો સર્વોચ્ચ કાયદો શું છે? ઉત્તર- ભારતીય બંધારણ જ દેશનો સર્વોચ્ચ કાયદો છે.
પ્રશ્ન ૨૦- ભારતીય બંધારણમાં કેટલા પ્રકારની સરકારની જોગવાઈ છે? ઉત્તર- સંઘીય વ્યવસ્થાની સાથે એકાત્મક વિશેષતાઓ.
પ્રશ્ન ૨૧- ભારતમાં રાષ્ટ્ર વડા કોણ હોય છે? ઉત્તર- દેશમાં રાષ્ટ્ર વડા રાષ્ટ્રપતિ હોય છે.
પ્રશ્ન ૨૨- ભારતમાં વાસ્તવિક કારોબારી કોણ હોય છે? ઉત્તર- વડાપ્રધાન અને મંત્રીપરિષદ.
પ્રશ્ન ૨૩- ભારતીય સંસદનું ઉપલું ગૃહ કયું છે? ઉત્તર- રાજ્યસભા.
પ્રશ્ન ૨૪- ભારતીય સંસદનું નીચલું ગૃહ કયું છે? ઉત્તર- લોકસભા.
પ્રશ્ન ૨૫- ભારતીય બંધારણમાં સુધારાની પ્રક્રિયા કયા અનુચ્છેદમાં આપવામાં આવી છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૩૬૮ માં.
બંધારણ વિશે પ્રશ્ન-ઉત્તર
બંધારણ સાથે જોડાયેલા પ્રશ્ન-ઉત્તર મહત્વપૂર્ણ માહિતી માટે છે જે દેશની શાસન વ્યવસ્થા, નાગરિકોના અધિકારો, કર્તવ્યો અને કાયદાઓને સમજવામાં મદદ કરે છે. અહીં જોઈ શકો છો-
પ્રશ્ન ૨૬- ભારતીય બંધારણમાં સુધારાની પ્રક્રિયા કયા અનુચ્છેદમાં વર્ણિત છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૩૬૮
પ્રશ્ન ૨૭- ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત કર્તવ્યોની સંખ્યા કેટલી છે? ઉત્તર- ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત કર્તવ્યોની સંખ્યા ૧૧ છે.
પ્રશ્ન ૨૮- ભારતીય બંધારણમાં કટોકટીની શક્તિઓ કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૩૫૨, ૩૫૬, ૩૬૦ માં.
પ્રશ્ન ૨૯- ભારતીય બંધારણમાં પંચાયતોની જોગવાઈ કયા ભાગમાં છે? ઉત્તર- ભાગ IX માં.
પ્રશ્ન ૩૦- ભારતીય બંધારણમાં ‘સમાજવાદી’ શબ્દ ક્યારે જોડવામાં આવ્યો હતો? ઉત્તર- ૪૨મા સુધારા દ્વારા ૧૯૭૬ માં.
પ્રશ્ન ૩૧- ભારતીય બંધારણમાં વિશેષ જોગવાઈઓનો ઉલ્લેખ કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર: અનુચ્છેદ ૩૭૦ થી ૩૭૧A માં.
પ્રશ્ન ૩૨- ભારતીય બંધારણમાં સમાનતાનો અધિકાર કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- ભારતીય બંધારણમાં સમાનતાનો અધિકાર અનુચ્છેદ ૧૪ માં છે.
પ્રશ્ન ૩૩- ભારતીય બંધારણમાં નગરપાલિકાઓની જોગવાઈ કયા ભાગમાં છે? ઉત્તર- ભાગ IXA માં.
પ્રશ્ન ૩૪- ભારતીય બંધારણમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસનની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૩૫૬
પ્રશ્ન ૩૫- ભારતીય બંધારણમાં ‘સાર્વભૌમત્વ’ નો અર્થ શું છે? ઉત્તર- પૂર્ણ સ્વતંત્રતા અને સર્વોચ્ચતા.
પ્રશ્ન ૩૬- ભારતીય બંધારણમાં સાંસ્કૃતિક અને શૈક્ષણિક અધિકારો કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૨૯ અને ૩૦ માં.
પ્રશ્ન ૩૭- ભારતીય બંધારણમાં નાણાકીય કટોકટીની જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૩૬૦
પ્રશ્ન ૩૮- ભારતીય બંધારણમાં ‘ગણરાજ્ય’ નો અર્થ શું છે? ઉત્તર- જનતા દ્વારા ચૂંટાયેલા વડા
પ્રશ્ન ૩૯- ભારતીય બંધારણમાં પહેલીવાર સુધારો ક્યારે થયો હતો? ઉત્તર- ભારતના બંધારણમાં પહેલીવાર સુધારો ૧૯૫૧ માં થયો હતો.
પ્રશ્ન ૪૦- ભારતીય બંધારણમાં પ્રસ્તાવનામાં કયા-કયા શબ્દો સામેલ છે? ઉત્તર- સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, લોકતાંત્રિક, પ્રજાસત્તાક
પ્રશ્ન ૪૧- ભારતીય બંધારણમાં મૂળભૂત અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થવા પર કયો અનુચ્છેદ રક્ષણ આપે છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૩૨
પ્રશ્ન ૪૨- ભારતીય બંધારણમાં સ્વતંત્રતાનો અધિકાર કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૧૯ માં.
પ્રશ્ન ૪૩- ભારતીય બંધારણમાં સહકારી મંડળીઓની જોગવાઈ કયા ભાગમાં છે? ઉત્તર- ભાગ IXB માં.
પ્રશ્ન ૪૪- ભારતીય બંધારણમાં નીતિ નિર્દેશક સિદ્ધાંતોનો ઉદ્દેશ્ય શું છે? ઉત્તર- રાજ્યને સામાજિક અને આર્થિક લોકશાહીની દિશામાં માર્ગદર્શન આપવું.
પ્રશ્ન ૪૫- ભારતીય બંધારણમાં ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો અધિકાર કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૨૫ થી ૨૮ માં.
પ્રશ્ન ૪૬- ભારતીય બંધારણમાં અત્યાર સુધી કેટલા સુધારા થઈ ચૂક્યા છે? ઉત્તર- ૧૦૪ સુધારા (૨૦૨૦ સુધી)
પ્રશ્ન ૪૭- ભારતીય બંધારણમાં ‘ધર્મનિરપેક્ષ’ શબ્દ ક્યારે જોડવામાં આવ્યો હતો? ઉત્તર- ૪૨મા સુધારા દ્વારા ૧૯૭૬ માં
પ્રશ્ન ૪૮- ભારતીય બંધારણમાં અનુસૂચિત જાતિઓ અને જનજાતિઓ માટે વિશેષ જોગવાઈ કયા અનુચ્છેદમાં છે? ઉત્તર- અનુચ્છેદ ૩૩૦ થી ૩૪૨ માં.
પ્રશ્ન ૪૯- ભારતીય બંધારણમાં સંઘ અને રાજ્યો વચ્ચે શક્તિઓનું વિભાજન કઈ યાદીમાં છે? ઉત્તર- સમવર્તી યાદીમાં.
પ્રશ્ન ૫૦- ભારતીય બંધારણની પ્રસ્તાવનાને શું કહેવામાં આવે છે? ઉત્તર- પ્રસ્તાવનાને બંધારણનો આત્મા (Soul of Constitution) કહેવામાં આવે છે.
પ્રશ્ન ૫૧-ભારતીય બંધારણ પર સૌથી પહેલા કોણે હસ્તાક્ષર કર્યા હતા? ઉત્તર- ભારતીય બંધારણ પર સૌથી પહેલા હસ્તાક્ષર દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડો. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે કર્યા હતા.
પ્રશ્ન ૫૨- ભારતીય બંધારણ કયા પ્રકારની શાસન પ્રણાલી પૂરી પાડે છે? ઉત્તર- ભારતીય બંધારણ સંઘીય સંરચના અને કેટલીક એકાત્મક વિશેષતાઓવાળી સંસદીય શાસન પ્રણાલી પૂરી પાડે છે.
પ્રશ્ન ૫૩- ભારતમાં કારોબારીના બંધારણીય વડા કોણ હોય છે? ઉત્તર- ભારતમાં કારોબારીના બંધારણીય વડા રાષ્ટ્રપતિ હોય છે.
પ્રશ્ન ૫૪- વાસ્તવિક કારોબારી શક્તિ કોની પાસે હોય છે? ઉત્તર- વાસ્તવિક કારોબારી શક્તિ વડાપ્રધાનની અધ્યક્ષતાવાળી મંત્રીપરિષદ પાસે હોય છે.
