Ahmedabad Rath Yatra : ભવ્યતા અને ભક્તિભાવના આલમમાં ઉજવાતી અમદાવાદની રથયાત્રા હવે માત્ર ધાર્મિક નહીં રહી, પણ એ કરોડો રૂપિયાનું આયોજન અને સુરક્ષા ખર્ચ વેઠતી ભવ્ય આયોજન ઘટનાઓમાં ખર્ચાય છે. આ વર્ષે 148મી રથયાત્રા માટે અંદાજે 22 કરોડથી વધુ રકમ ખર્ચાઈ, જ્યારે રાજ્યભરની 200થી વધુ રથયાત્રાઓના સંયુક્ત ખર્ચે 25 કરોડનો આંક વટાવી દીધો છે.
રથયાત્રા પાછળનો ઈતિહાસ અને ભવ્ય આયોજન
જમાલપુર સ્થિત જગન્નાથ મંદિરમાંથી નીકળતી રથયાત્રા પ્રાચીન પરંપરાને જીવી રાખે છે. કહેવાય છે કે લગભગ 400 વર્ષ પહેલા સંત હનુમાનદાસજીએ અહીં ગાદીની સ્થાપના કરી હતી. ત્યારથી દર વર્ષની અષાઢ સુદ બીજે ભગવાન જગન્નાથ, ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા ભક્તોને દર્શન આપવા માટે નગરભ્રમણે નીકળે છે.
આ સમગ્ર યાત્રાનું આયોજન મંદિર સંચાલન દ્વારા ભક્તોની ભેટ-ચઢામણમાંથી થાય છે, પણ વિશાળ સુરક્ષા વ્યવસ્થા સહિતના અન્ય ખર્ચ ગુજરાત સરકાર ઉઠાવે છે.
સુરક્ષા – સૌથી મોટો ખર્ચ અને અગ્રમુખે પ્રાધાન્ય
ભૂતકાળના કેટલાંક તણાવભર્યા કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં લઈને, રથયાત્રાની સુરક્ષા માટે દર વર્ષે ખર્ચ વધતો જાય છે.
આજના સમયમાં CCTV કેમેરા, ડ્રોન મોનિટરિંગ, અને રિયલ ટાઈમ સરવેલન્સ જેવી ટેકનોલોજી સુરક્ષાને વધુ અસરકારક બનાવે છે.
1993માં ત્રણેય રથ બુલેટપ્રૂફ કાચથી ઢાંકી દેવામાં આવ્યા હતા, અને ત્યારથી પોલીસ ખાતું સુરક્ષાને લાયક એટલું જોતું આવ્યું છે.
સૌથી વધુ ખર્ચ ક્યાં થાય છે?
સુરક્ષા વ્યવસ્થાએ આખા બજેટમાં સૌથી મોટો હિસ્સો હડપ્યો છે.
TA-DA (ટ્રાવેલ અને ડેઈલી એલાઉન્સ) તરીકે અંદાજે 10 કરોડ રૂપિયા બહારગામથી આવેલ પોલીસ જવાનો અને અર્ધલશ્કરી દળો પર ખર્ચાય છે.
રથયાત્રાના દિવસે પોલીસ, હોમગાર્ડ અને અધિકારીઓ માટે નાસ્તો, ભોજન અને રહેવા-જમવાના ખર્ચ માટે આશરે 7 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવે છે.
અવરજવર માટે ST બસો, પોલીસ વાહનો અને પેટ્રોલ/ડીઝલ પર પણ કરોડો રૂપિયાનું બોજું આવે છે.
રાજ્યભરમાં રથયાત્રાઓ અને કુલ ખર્ચ
અમદાવાદ ઉપરાંત ગુજરાતના વિવિધ શહેરોમાં 200થી વધુ રથયાત્રાઓ યોજાય છે, જેમાં સુરક્ષા, વ્યવસ્થા અને લોકવ્યવહાર માટે સરકારી ખર્ચનો અંદાજ 25 કરોડથી પણ વધુ પહોંચે છે.
પડકારરૂપ બંદોબસ્ત અને અધિકારીઓનો તણાવ
રથયાત્રા દરમિયાન અમદાવાદના સાંકડા રસ્તાઓ પર હજારો ભક્તોની ભીડ, સુરક્ષા માટે એક એક ક્ષણને ચુસ્ત બંદોબસ્તમાં ફેરવી દે છે.
પોલીસ અધિકારીઓ માટે આ એક પરીક્ષા જેવી સ્થિતિ હોય છે, જ્યાં ધાર્મિક ભાવનાનું માન રાખી ભીડ નિયંત્રણ અને શાંતિ જાળવવી પડકારરૂપ બને છે.
આજના સમયમાં રથયાત્રા માત્ર ભક્તિની યાત્રા નહીં રહી. તે એક વિશાળ સહભાગિતા અને વ્યવસ્થાપનનું આદર્શ મૉડેલ બની ચૂકી છે, જ્યાં સરકાર, મંદિર સંચાલન અને સુરક્ષા દળો ભેગા મળીને ભવ્ય યાત્રાને સફળ બનાવે છે. પણ સાથે એક સવાલ પણ ઉભો થાય છે – આટલો મોટો ખર્ચ જ્યાં થાય છે, ત્યાં શું ભવિષ્યમાં ઓછા ખર્ચે વધુ અસરકારક વ્યવસ્થાઓ વિકસાવી શકાય?
