CSR Fund: CSR ફંડ: સમાજસેવાના નામે કરોડોનું ફંડ, પણ હિસાબ કેટલો પારદર્શક?
કંપનીઓ કરોડો રૂપિયા CSRમાં ખર્ચે છે… પરંતુ સવાલ એ છે કે આ પૈસા ખરેખર ક્યાં જાય છે અને તેના બદલામાં સમાજને શું મળે છે?
Corporate Social Responsibility એટલે CSR. સરળ ભાષામાં કહીએ તો કંપનીઓ દ્વારા સમાજના વિકાસ માટે કરવામાં આવતું સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વ.
શિક્ષણ, આરોગ્ય, સ્વચ્છતા, મહિલા અને બાળ વિકાસ, ગરીબો માટેની સુવિધાઓ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ જેવા અનેક ક્ષેત્રોમાં CSR હેઠળ કરોડો રૂપિયા ખર્ચવામાં આવે છે.
સાંભળવામાં આ વ્યવસ્થા ખૂબ જ સુંદર લાગે છે.
કંપનીનો નફો—સમાજના વિકાસમાં રોકાણ.
પરંતુ અહીંથી જ કેટલાક મહત્વના સવાલો શરૂ થાય છે.
કરોડો રૂપિયા ફાળવાયા એટલે કામ પૂરું થઈ ગયું?
CSRમાં સૌથી મોટો સવાલ માત્ર એ નથી કે કેટલા રૂપિયા ખર્ચાયા?
સવાલ એ છે કે—
ક્યાં ખર્ચાયા?
કોના માટે ખર્ચાયા?
કઈ એજન્સી મારફતે ખર્ચાયા?
કામની કિંમત કેટલી હતી?
કામ ખરેખર થયું કે માત્ર કાગળ પર થયું?
અને સૌથી મહત્વનું—તેનો લાભ ખરેખર કોને મળ્યો?
ધારો કે કોઈ કંપનીએ શિક્ષણ માટે ₹10 કરોડ CSR હેઠળ ફાળવ્યા.
તો માત્ર એટલું કહેવું કે “₹10 કરોડ ખર્ચાયા” પૂરતું નથી.
આ પૈસાથી કેટલી શાળાઓમાં કામ થયું?
કેટલા વિદ્યાર્થીઓને લાભ મળ્યો?
કામની ગુણવત્તા કેવી હતી?
પ્રોજેક્ટ પૂરો થયા પછી તેની અસર શું રહી?
CSRની સફળતા ખર્ચાયેલા રૂપિયાથી નહીં, પરંતુ થયેલા પરિવર્તનથી માપવી જોઈએ.
CSRમાં સૌથી મહત્વની કડી—પારદર્શિતા
CSRનું ફંડ ખાનગી કંપનીમાંથી આવે છે, પરંતુ તેનો હેતુ સામાજિક હિત હોય છે.
એટલે સામાન્ય નાગરિક માટે આ જાણવું મહત્વનું છે કે કંપનીએ કેટલું આપ્યું અને તે રકમનો ઉપયોગ કેવી રીતે થયો.
શું દરેક મોટા CSR પ્રોજેક્ટની વિગતો જાહેર રીતે સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે?
શું સામાન્ય વ્યક્તિ જાણી શકે છે કે તેના જિલ્લામાં આવેલી કોઈ કંપનીએ CSR હેઠળ કેટલા કરોડ રૂપિયા આપ્યા?
તે પૈસાથી કયો પ્રોજેક્ટ થયો?
કોન્ટ્રાક્ટ કોને મળ્યો?
કેટલો ખર્ચ થયો?
અને પ્રોજેક્ટનું પરિણામ શું આવ્યું?
જો આ માહિતી શોધવા માટે સામાન્ય નાગરિકને અનેક કચેરીઓના ચક્કર લગાવવા પડે, તો પારદર્શિતાની વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે?
CSR ફંડની બીજી મહત્વની બાબત—‘Outcome’
આપણે ઘણી વખત કોઈ પ્રોજેક્ટની કિંમત જોઈને પ્રભાવિત થઈ જઈએ છીએ.
₹5 કરોડનો પ્રોજેક્ટ.
₹10 કરોડનું કામ.
₹50 કરોડનું CSR રોકાણ.
પણ શું મોટી રકમ એટલે મોટું પરિણામ?
જરૂરી નથી.
જો ₹10 કરોડ ખર્ચ્યા પછી પણ શાળાની સ્થિતિમાં નોંધપાત્ર સુધારો ન થયો હોય, તો માત્ર ખર્ચને સફળતા કેવી રીતે ગણવી?
એટલે CSRમાં હવે માત્ર Input અને Expenditure નહીં, પરંતુ Outcome અને Impactની ચર્ચા જરૂરી છે.
કેટલા રૂપિયા ગયા નહીં…
પરંતુ કેટલું બદલાયું?
આ સવાલ વધુ મહત્વનો છે.
કંપની, સરકાર અને અમલીકરણ એજન્સી—જવાબદારી કોની?
CSR પ્રોજેક્ટમાં ઘણી વખત કંપની ફંડ આપે છે, કોઈ સરકારી વિભાગ અથવા સ્થાનિક સંસ્થા સાથે સંકલન થાય છે અને અમલીકરણ કોઈ બીજી એજન્સી દ્વારા થઈ શકે છે.
અહીં જવાબદારીની કડી લાંબી બને છે.
અને જ્યાં જવાબદારીની કડી લાંબી હોય ત્યાં એક સવાલ સ્વાભાવિક બને છે—
કામ ખરાબ થાય તો જવાબદાર કોણ?
કંપની?
પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરનાર સત્તા?
અમલીકરણ એજન્સી?
કે પછી દેખરેખ રાખનાર વિભાગ?
એટલે દરેક મોટા CSR પ્રોજેક્ટ માટે સ્પષ્ટ જવાબદારી અને જાહેર ઓડિટની વ્યવસ્થા કેટલી મજબૂત છે, તે પણ ચર્ચાનો વિષય બનવો જોઈએ.
મહેસાણા માત્ર એક ઉદાહરણ તરીકે
આ સમગ્ર વ્યવસ્થાને સમજવા માટે મહેસાણાનું તાજેતરનું ઉદાહરણ લઈ શકાય.
મહેસાણામાં CSR ફંડના ઉપયોગને લઈને સવાલો ચર્ચામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને શિક્ષણ સહિતના પ્રોજેક્ટ માટે ફાળવાયેલા CSR ફંડના કેટલા રૂપિયા આવ્યા, ક્યાં વપરાયા અને તેના પરિણામો શું રહ્યા, તે અંગે સંપૂર્ણ અને સ્પષ્ટ જાહેર હિસાબની માંગ ઊભી થવી સ્વાભાવિક છે.
અહીં મુદ્દો કોઈ એક અધિકારી કે વ્યક્તિને આરોપી બનાવવાનો નથી.
મહેસાણા માત્ર એક ઉદાહરણ છે.
આ જ સવાલ ગુજરાતના દરેક જિલ્લા અને દેશના દરેક મોટા CSR પ્રોજેક્ટ માટે પૂછવો જોઈએ.
CSR એટલે માત્ર પૈસા ખર્ચવા નહીં… સમાજમાં પરિવર્તન લાવવું
CSRની મૂળ ભાવના ખૂબ જ સારી છે.
કંપનીઓ પોતાની સામાજિક જવાબદારી સમજે અને શિક્ષણ, આરોગ્ય, પર્યાવરણ તથા નબળા વર્ગોના વિકાસમાં રોકાણ કરે—આ સ્વાગતયોગ્ય છે.
પરંતુ સારા હેતુ સાથે પારદર્શિતા પણ એટલી જ જરૂરી છે.
કંપનીએ પૈસા આપ્યા એટલે તેની જવાબદારી પૂરી નથી થતી.
સરકારી કે સ્થાનિક તંત્રએ પ્રોજેક્ટ મંજૂર કર્યો એટલે તેની જવાબદારી પૂરી નથી થતી.
અને એજન્સીએ કામ કર્યું એટલે પણ વાત પૂરી નથી થતી.
અંતિમ સવાલ તો એ જ છે—
જનતા માટે ફાળવાયેલા પૈસાથી જનતાને ખરેખર શું મળ્યું?
CSR ફંડનો હિસાબ માત્ર ફાઈલમાં નહીં, જાહેર ડેશબોર્ડ પર હોવો જોઈએ.
કંપનીનું નામ, ફંડની રકમ, પ્રોજેક્ટ, ખર્ચ, અમલીકરણ એજન્સી, પૂર્ણતાની સ્થિતિ અને પ્રોજેક્ટથી થયેલો સામાજિક લાભ—બધું એક જગ્યાએ જાહેર થવું જોઈએ.
કારણ કે જ્યાં કરોડો રૂપિયા સમાજના નામે ખર્ચાય છે ત્યાં એક સવાલ પૂછવો જનતાનો અધિકાર છે—
“પૈસા કેટલા ખર્ચાયા?” કરતાં પણ મોટો સવાલ છે—“એટલા પૈસાથી બદલાયું શું?”
તમને શું લાગે છે? CSR ફંડ માટે વધુ પારદર્શક અને જાહેર હિસાબની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ?
