Kalpasar Project Gujarat: કલ્પસર યોજના: ગુજરાતનું સૌથી મોટું સ્વપ્ન અને એની ખામીઓ
1. કલ્પસર યોજના શું છે?
કલ્પસર = કલ્પના + સરોવર. ગુજરાત સરકારનું ₹1.2 લાખ કરોડ નું ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ.
મુખ્ય આઈડિયા: ખંભાતના અખાતમાં 30 કિમી લાંબો ડેમ બાંધવો. ઘોઘા (ભાવનગર) થી દહેજ (ભરૂચ) વચ્ચે. એનાથી ખારું દરિયાનું પાણી અટકે અને અંદર 2,000 ચોરસ કિમી નું મીઠા પાણીનું તળાવ બને.
ફાયદા જે સરકાર બતાવે છે:
1. 10,500 મિલિયન ક્યુબિક મીટર મીઠું પાણી – સૌરાષ્ટ્રની 30 વર્ષની તરસ છીપે
2. 10.54 લાખ હેક્ટર જમીનમાં સિંચાઈ – ખેડૂત રાજા થાય
3. *ભાવનગર-દહેજ વચ્ચે 100 કિમી ઘટી*ને 30 કિમી થાય – રોડ + રેલ બંને ડેમ ઉપર
4. હાઈડ્રો પાવર – 800 MW વીજળી
5. દરિયાઈ ધોવાણ અટકે – ખંભાત, ભાવનગરનું ધોવાણ રોકાય
સ્ટેટસ 28 મે 2026: હજુ DPR ફાઈનલ સ્ટેજ માં. કામ શરૂ નથી થયું. 2050 સુધીમાં પૂરું કરવાનો ટાર્ગેટ.
2. કલ્પસરની 7 મોટી ખામીઓ – કેમ વિવાદમાં છે?
1. પર્યાવરણીય સુનામી આવશે
– મેંગ્રુવ જંગલ સફાચટ: ખંભાતના અખાતમાં 6,900 હેક્ટર મેંગ્રુવ છે. ડેમ બનતા ખારા-મીઠા પાણીનું બેલેન્સ તૂટશે. મેંગ્રુવ મરશે = માછલી-કરચલા ખતમ = 2 લાખ માછીમાર બેરોજગાર.
– ફ્લેમિંગો-યાયાવર પક્ષી: નળ સરોવર, ખીજડિયા જેવા રામસર સાઈટ પર અસર. દર વર્ષે 3 લાખ પક્ષી આવે છે. તળાવ મીઠું થાય એટલે એમનો ખોરાક મરી જાય.
2. પૈસાનું પાણી થશે?
– ₹1.2 લાખ કરોડ એટલે ગુજરાતનું 3 વર્ષનું બજેટ. 1998 માં ₹54,000 કરોડ હતું, આજે ડબલ.
– વર્લ્ડ બેંક-એશિયન બેંક પૈસા આપતી નથી. કહે છે “ફિઝિબલ નથી”. પૈસા ગુજરાતે જ નાખવાના.
– મેઇન્ટેનન્સ: દર વર્ષે ₹5,000 કરોડ માત્ર ગાળ કાઢવા, પમ્પિંગ કરવા. ક્યાંથી લાવીશું?
3. તળાવ ખારું થઈ જશે – 100% ગેરંટી
IIT મુંબઈનો રિપોર્ટ: સાબરમતી, મહી, નર્મદા, ઢાઢર નદીનું પાણી અંદર આવશે. પણ બાષ્પીભવન 2000 mm/વર્ષ છે. એટલે પાણી ઉડી જાય, મીઠું તળિયે બેસે. 20 વર્ષમાં સમંદર જેવું ખારું થઈ જાય. પછી પીવાના-સિંચાઈના કામનું નહીં.
4. ધરતીકંપનો ખતરો
ડેમ સિસ્મિક ઝોન 3 માં આવે. ભૂજ ભૂકંપ 7.9 નો હતો. જો 30 કિમી ડેમ તૂટે તો ભાવનગર, ભરૂચ, ખંભાત 10 મિનિટમાં ડૂબી જાય. 50 લાખ લોકોના જીવ જોખમમાં.
5. માછીમાર-ખેડૂત બરબાદ થશે
– 2 લાખ માછીમાર પરિવાર – દરિયો ડેમની બહાર રહી જાય. હોડી ક્યાં ચલાવશે?
– ભરૂચ-આણંદના ખેડૂત – હમણાં ભરતીનું પાણી ખેતર સુધી આવે, જમીનમાં ભેજ રહે. ડેમ બનતા ભરતી અટકે = જમીન સૂકી ભઠ થઈ જાય = કપાસ-કેળા બંધ.
6. કાંપ-ગાળ નો કચરો ક્યાં નાખીશું?
નદીઓ દર વર્ષે 8 કરોડ ટન કાંપ લાવે. ડેમમાં ભરાય. 10 વર્ષમાં 30% તળાવ પૂરાઈ જાય. કાંપ કાઢવાનો ખર્ચ ₹3,000 કરોડ/વર્ષ. ન કાઢો તો ડેમ નકામો.
7. વિકલ્પ સસ્તા છે
નર્મદા ડેમ પૂરો ચાલે તો બધી તરસ છીપે. સૌની યોજના માં ₹18,000 કરોડે 115 ડેમ ભરાયા. ચેકડેમ-તળાવ 1 લાખ બનાવો તો ₹20,000 કરોડ માં કામ થાય. કલ્પસર કરતા 6 ગણું સસ્તું.
3. નિષ્ણાતો શું કહે છે?
સમર્થનમાં:
– કે.એલ. રાવ કમિટી 1984: “ગુજરાત માટે જરૂરી”
– ગુજરાત સરકાર: “2050 માં પાણીની કટોકટી ટાળવા એક જ રસ્તો”
વિરોધમાં:
– IIT બોમ્બે 2015 રિપોર્ટ: “પાણી ખારું થશે, પ્રોજેક્ટ ફેલ જશે”
– બાબા આમટે: “પ્રકૃતિ સાથે છેડછાડ ન કરો”
– NEERI નાગપુર: “મેંગ્રુવ નાશ = સુનામી-ચક્રવાત સામે રક્ષણ ખતમ”
4. નિષ્કર્ષ: સ્વપ્ન કે દુઃસ્વપ્ન?
કલ્પસર = ગુજરાતની બુલેટ ટ્રેન. દેખાવ મોટો, ફાયદા ઓછા, ખર્ચ બેફામ, ખતરા ઘણા.
સરકારની મજબૂરી: સૌરાષ્ટ્રમાં દર ઉનાળે ટેન્કર રાજ. 2026 માં પણ 400 ગામમાં પાણી નથી. એટલે “કંઈક મોટું કરવું પડે” નું પ્રેશર.
પણ સવાલ: ₹1.2 લાખ કરોડે 1000 નાની યોજના કરીએ તો આખું ગુજરાત લીલુંછમ થાય. 1 ડેમ પાછળ બધું દાવ પર લગાવવું ડહાપણ છે?
28 મે 2026 એ સ્ટેટસ: DPR કેન્દ્ર પાસે પેન્ડિંગ. પર્યાવરણ મંજૂરી મળી નથી. નિષ્ણાતો કહે છે “2050 પહેલા શરૂ થાય તો નવાઈ”.
