Party Switching in India: ગાંધીનગર કોર્પોરેશનની ચૂંટણી પહેલાં કોંગ્રેસે પોતાના ઉમેદવારો મેદાનમાં ઉતાર્યા છે. અગાઉ સુરત લોકસભા ચૂંટણી દરમિયાન ઉમેદવાર દ્વારા ફોર્મ પરત ખેંચવાની ઘટના બાદ કોંગ્રેસે પોતાના ઉમેદવારોને સુરક્ષિત સ્થળે રાખવાની વ્યવસ્થા કરી છે. આ સમગ્ર ઘટનાએ ચૂંટણી પછી થતા પક્ષપલટા અને મતદારના જનાદેશ અંગે ફરી ચર્ચા જગાવી છે.
ગુજરાતમાં પક્ષપલટાનો રાજકીય ઈતિહાસ
2017ની ગુજરાત વિધાનસભા ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસે 77 બેઠકો જીતી હતી. ત્યારબાદ 2017થી 2022 વચ્ચે કોંગ્રેસના 20 ધારાસભ્યો ભાજપમાં જોડાયા હોવાના અહેવાલો આવ્યા હતા. 2019ની લોકસભા અને 2020ની રાજ્યસભા ચૂંટણી પહેલાં થયેલા રાજીનામા ખાસ ચર્ચામાં રહ્યા હતા. 2020માં કોંગ્રેસના 8 ધારાસભ્યોએ રાજીનામાં આપ્યા હતા.
જોકે, દરેક પક્ષપલટો બંધારણની દસમી અનુસૂચિ હેઠળ દળપલટો ગણાતો નથી. ધારાસભ્ય રાજીનામું આપીને બીજી પાર્ટીમાં જોડાય અને ત્યારબાદ પેટાચૂંટણી લડે તો તેની કાનૂની સ્થિતિ અલગ હોય છે.
ADRના આંકડામાં 111 નેતાઓનો ઉલ્લેખ
એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સ (ADR)ના 2022થી 2026ના અભ્યાસ મુજબ ચૂંટણી જીતી ચૂકેલા 111 સાંસદો અને ધારાસભ્યોએ પક્ષ બદલ્યો. તેમાં 26 લોકસભા સાંસદ, 7 રાજ્યસભા સાંસદ અને 78 ધારાસભ્યોનો સમાવેશ થાય છે.
આ યાદીમાં ગુજરાતના 4 ધારાસભ્યો સી.જે. ચાવડા, અર્જુન મોઢવાડિયા, અરવિંદ લાડાણી અને ચિરાગ પટેલનો સમાવેશ થાય છે. ચારેય કોંગ્રેસની ટિકિટ પર ચૂંટાયા હતા અને બાદમાં રાજીનામું આપી ભાજપમાં જોડાયા તથા પેટાચૂંટણી લડી. ચિરાગ પટેલે 2023માં, જ્યારે સી.જે. ચાવડા, અર્જુન મોઢવાડિયા અને અરવિંદ લાડાણીએ 2024માં પક્ષ બદલ્યો હતો. આ ઉપરાંત વિસાવદરના AAP ધારાસભ્ય ભૂપત ભાયાણીએ પણ 2023માં ધારાસભ્યપદેથી રાજીનામું આપીને ભાજપમાં જોડાવાની જાહેરાત કરી હતી.
દસમી અનુસૂચિ અને Anti-Defection Law
વારંવાર થતા પક્ષપલટાને રોકવા માટે 1985માં બંધારણમાં દસમી અનુસૂચિ ઉમેરાઈ, જેને Anti-Defection Law તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેના હેઠળ પક્ષની સભ્યતા સ્વેચ્છાએ છોડવી અથવા પક્ષના નિર્દેશ વિરુદ્ધ મત આપવો ચોક્કસ સંજોગોમાં સભ્યપદ ગુમાવવાનું કારણ બની શકે છે.
પરંતુ રાજીનામું આપી ફરીથી ચૂંટણી લડવાનો રસ્તો કાયદાકીય અને રાજકીય ચર્ચાનો મહત્વનો મુદ્દો રહ્યો છે. અહીં મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે પક્ષ બદલનાર ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિએ ફરીથી પોતાના મતવિસ્તારના મતદારો પાસેથી જનાદેશ લેવો જોઈએ કે નહીં.
મતદારના જનાદેશનો સવાલ
ADRના 2016થી 2021ના વિશ્લેષણમાં દેશભરમાં 433 સાંસદો અને ધારાસભ્યોએ પક્ષ બદલ્યો હોવાનું જણાવાયું હતું. તેમાં 170 કોંગ્રેસ ધારાસભ્યો પક્ષ છોડનારા હતા, જ્યારે 182 ધારાસભ્યો અન્ય પક્ષોમાંથી ભાજપમાં જોડાયા હતા.
પક્ષપલટો ક્યારેક સરકારનું સંખ્યાબળ અને સત્તાનું ગણિત પણ બદલી શકે છે. કર્ણાટક, મધ્ય પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ગોવા અને અરુણાચલ પ્રદેશમાં આવા બનાવોએ સરકારની રચના અને સ્થિરતા અંગે ચર્ચા જગાવી છે.
આથી પક્ષપલટા અંગે ચર્ચા માત્ર નેતાના નિર્ણય સુધી મર્યાદિત નથી. ચૂંટણી ચિહ્ન, પક્ષ, વિચારધારા અને વચનોના આધારે મત આપનાર મતદારના જનાદેશનું મહત્વ પણ તેમાં જોડાયેલું છે. પક્ષ બદલવાની કાનૂની જોગવાઈઓ સાથે રાજીનામું, પેટાચૂંટણી, સ્પીકરની ભૂમિકા અને નિર્ણય માટેની સમયમર્યાદા જેવા મુદ્દાઓ પર પણ ચર્ચા જરૂરી બને છે.
