Motion sickness: ગાડીમાં મુસાફરી દરમિયાન ઉલટીની ફરિયાદ ખૂબ સામાન્ય છે. મેડિકલ ભાષામાં તેને મોશન સિકનેસ કહેવામાં આવે છે. આખરે મુસાફરી દરમિયાન આવું કેમ થાય છે? મગજ, આંખ અને શરીરના સંતુલનનો આની સાથે શું સંબંધ છે? શું આનાથી બચી શકાય છે?
મોશન સિકનેસ એક એવી સ્થિતિ છે, જેમાં મુસાફરી દરમિયાન વ્યક્તિએ ચક્કર, ઉલટી, માથાનો દુખાવો અથવા બેચેનીનો સામનો કરવો પડે છે. આ સમસ્યા મોટેભાગે ગાડી, બસ, ટ્રેન, જહાજ અથવા હવાઈ મુસાફરી દરમિયાન થાય છે. કેટલાક લોકોને આ સમસ્યા પહાડી રસ્તાઓ પર વધુ થાય છે.
ગાડીમાં થતી આ પરેશાની દરિયાઈ કે હવાઈ મુસાફરીમાં થતી પરેશાની જેવી જ હોય છે. દિલ્હી સ્થિત સર ગંગારામ હોસ્પિટલના સિનિયર કન્સલ્ટન્ટ ડો. મોહસીન વલી કહે છે કે જ્યારે આપણે મુસાફરી કરીએ છીએ ત્યારે ખરેખર તે સમયે મગજને આંખો અને કાન દ્વારા અલગ-અલગ સંકેતો મળે છે.
ડો. મોહસીન વલી કહે છે, “જો તમે કાર કે બસમાં બેઠા-બેઠા નીચે જોઈ રહ્યા છો કે પુસ્તક વાંચી રહ્યા છો, તો તમારી આંખો મગજને જણાવે છે કે તમે હલી રહ્યા નથી. પરંતુ કાનની અંદર રહેલું સંતુલન તંત્ર મગજને જણાવે છે કે શરીર ચાલી રહ્યું છે. આ સંકેતોને કારણે શરીરને લાગે છે કે કોઈ ઝેરી વસ્તુ તમારા અંદર જતી રહી છે અને શરીર ઝેરનો સામનો કરવાની એક જ રીત જાણે છે – તેને બહાર કાઢવું, એટલે કે ઉલટી કરવી.”
આનાથી બચવાની એક રીત એ છે કે તમે બારીની બહાર દૂરની તરફ જુઓ. આવું કરવાથી આંખો અને કાનમાંથી આવતા સંકેતો એક સરખા થઈ જાય છે અને ત્યારે આ પરેશાની ઓછી થઈ જાય છે.
વર્ષ 2015માં પ્રસિદ્ધ થયેલા એક રિપોર્ટ અનુસાર, મોશન સિકનેસ એક એવી બીમારી છે જેનાથી દર ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિ પ્રભાવિત છે. સાથે જ તેમણે જાણ્યું કે એ અનુમાન લગાવી શકાતું નથી કે કોણ ક્યારે આની ઝપેટમાં આવશે અને આનો કોઈ ઈલાજ પણ નથી.
આ બાબતે ઓલ ઈન્ડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ (AIIMS) ના ન્યુરોલોજી વિભાગના ડોક્ટર મંજરી ત્રિપાઠી જણાવે છે, “મોશન સિકનેસ એટલા માટે થાય છે કારણ કે આપણા શરીરનું સંતુલન બનાવનારું સિસ્ટમ બરાબર તાલમેલ સાધી શકતું નથી. આ સિસ્ટમ મુખ્યત્વે કાનની અંદર આવેલા બેલેન્સ ઓર્ગન (વેસ્ટિબ્યુલર સિસ્ટમ) સાથે જોડાયેલું હોય છે.”
તેમના જણાવ્યા અનુસાર, જ્યારે આપણે બસ, કાર, ટ્રેન કે જહાજમાં મુસાફરી કરીએ છીએ, ત્યારે આંખો, કાન અને શરીરના અન્ય ભાગોમાંથી મગજને મળતી માહિતી એકબીજા સાથે મેળ ખાતી નથી. આનાથી બેલેન્સ સાથે જોડાયેલા રિસેપ્ટર્સ વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે. આ કારણે મગજના કેટલાક ભાગો, જેમ કે બ્રેઈન સ્ટેમ અને હાઈપોથેલેમસ, ઉત્તેજિત થઈ જાય છે અને આપણે ચક્કર અને ઉલટીનો સામનો કરવો પડે છે.
જો સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, મોશન સિકનેસ કાનની અંદર રહેલી બેલેન્સ સિસ્ટમ અને શરીરના મુવમેન્ટને અનુભવતા રિસેપ્ટર્સની ખામીને કારણે થાય છે. ડો. ત્રિપાઠી કહે છે, “આપણા શરીરમાં એક ખાસ પ્રકારના સેન્સર હોય છે, જેને આપણે રિસેપ્ટર્સ કહીએ છીએ. આ બહારના અને અંદરના ફેરફારોને અનુભવીને તેની જાણકારી મગજ સુધી પહોંચાડે છે.”
મુસાફરી દરમિયાન ઉલટી કેમ થાય છે?
મુસાફરી દરમિયાન ઉલટીની સમસ્યા તમામ લોકોમાં એક સરખી હોતી નથી. કેટલાક લોકોને મુસાફરી શરૂ થતા જ બેચેની અનુભવવા લાગે છે. જ્યારે, કેટલાક અન્ય લોકોમાં આ પરેશાની લાંબી મુસાફરી પછી સામે આવે છે. ખાડા-ટેકરા વાળા રસ્તા, પહાડી રસ્તાઓ પરથી પસાર થવું, ગાડીના સતત ઝટકા અને અંદર ફેલાયેલી દુર્ગંધ પણ આ સમસ્યાને વધારી શકે છે.
ડોક્ટર મોહસીન વલીના જણાવ્યા મુજબ, મુસાફરી દરમિયાન આપણા મગજમાં એક ફ્લૂઈડ (તરલ પદાર્થ) હોય છે. જ્યારે આ ફ્લૂઈડ હલે છે, ત્યારે તેમાં પેદા થનારી ધ્રુજારી (વાઈબ્રેશન) ગરદન સુધી પહોંચે છે. ગરદનના મુવમેન્ટ સાથે આ ધ્રુજારી ખોપરી સુધી જાય છે. આ પ્રક્રિયાથી મગજમાં સંતુલન બગડે છે અને તેના કારણે ઉબકા, ચક્કર અને બેચેની જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. જ્યારે આ અસહ્ય બની જાય, ત્યારે ઉલટી પણ થઈ શકે છે.
ડોક્ટર મોહસીન કહે છે કે આ તમામ લક્ષણોને ભેગા મળીને જ મોશન સિકનેસ કહેવામાં આવે છે. તેમણે જણાવ્યું કે મુસાફરી દરમિયાન પેટની સ્થિતિ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
ખાલી પેટે મુસાફરી કરનારા: પેટની વેગસ નર્વ, જે હાર્ટ અને ગરદનની નર્વ સાથે જોડાયેલી હોય છે, તે વધુ સક્રિય થઈ જાય છે. આની અસર મગજ અને શરીર પર પડે છે અને ચક્કર જેવું લાગે છે.
ભારે ભોજન પછી મુસાફરી કરનારા: આવા લોકો ઉલટી (વોમિટિંગ) ની સમસ્યાનો સામનો કરી શકે છે. તેથી ડોકટરો સલાહ આપે છે કે મુસાફરી પહેલા હળવો ખોરાક જ લેવો જોઈએ.
મોહસીન વલી જણાવે છે કે મોશન સિકનેસ હંમેશા માત્ર મુસાફરી સાથે જોડાયેલી પરેશાની હોતી નથી. તે ક્યારેક મગજની કોઈ બીમારી અથવા દવાની આડઅસરનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મોશન સિકનેસ બ્રેઈન ટ્યુમરનો સંકેત પણ હોઈ શકે છે. તેથી, વારંવાર મુસાફરી દરમિયાન ઉલટી થવાની સ્થિતિમાં ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
મુસાફરીમાં ઉલટી રોકવા માટે શું કરવું અને શું નહીં
જો તમે ઈચ્છો છો કે મુસાફરી દરમિયાન ઉલટીની સમસ્યા ન થાય, તો તમે આ બાબતો અપનાવી શકો છો.
ભારે ભોજનથી બચો: ડોક્ટર વલી સૂચવે છે કે મુસાફરીના બરાબર પહેલા વધુ ખોરાક ન ખાવો.
ખાલી પેટે મુસાફરી ન કરો: હળવું ભોજન અથવા સ્નેક્સ જરૂર લો.
દવાનો ઉપયોગ ડોક્ટરની સલાહથી કરો: જો જરૂરી હોય, તો ઉલટી રોકવા માટેની ટેબ્લેટ લઈ શકાય છે.
ચાલતી ગાડીમાં ઊંઘવું નહીં: ઊંઘતી વખતે સંતુલન બગડે છે અને ઉલટીની શક્યતા વધે છે.
ઉબકા અનુભવાય તો તરત જ અટકો: ગાડી સાઈડમાં રોકીને ઉલટી કરી લો અને પછી મુસાફરી શરૂ કરો.
ખૂબ વધારે ઉલટીને નજરઅંદાજ ન કરો: વારંવાર ઉલટી થતી હોય તો ડોક્ટરનો સંપર્ક કરો.
પુસ્તક કે મોબાઈલથી ધ્યાન ભટકાવવાનું ટાળો: નેશનલ લાયબ્રેરી ઓફ મેડિસિનના રિસર્ચ પેપર મુજબ, ચાલતા વાહનમાં વાંચન મોશન સિકનેસ વધારી શકે છે.
શરીરની સ્થિતિ સ્થિર રાખો: માથું, ખભા, કમર અને ઘૂંટણની હલચલ ઓછી કરો. આગળની તરફ નમેલી સીટ પર બેસો, અથવા સામેની સીટ પસંદ કરો. શક્ય હોય તો પોતે વાહન ચલાવો.
નિકોટિનથી બચો: ધૂમ્રપાન કરનારા લોકોમાં ઉલટીની શક્યતા વધુ હોય છે.
મધુર સંગીત સાંભળો: નેશનલ લાયબ્રેરી ઓફ મેડિસિનની વેબસાઇટ પર પ્રસિદ્ધ થયેલા સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે હળવું, મધુર સંગીત સાંભળવાથી ઉબકા ઓછા અનુભવાય છે અને મુસાફરી આરામદાયક બને છે.
શું મહિલાઓમાં આ તકલીફ વધુ હોય છે?
ડોક્ટર મંજરી ત્રિપાઠીના જણાવ્યા મુજબ, મહિલાઓમાં મોશન સિકનેસની સમસ્યા પુરુષોની સરખામણીમાં વધુ જોવા મળે છે. આની પાછળ અનેક શારીરિક અને હોર્મોનલ કારણો હોય છે. જાણકારોનું માનવું છે કે મહિલાઓની જીવનશૈલી પુરુષો કરતા અલગ હોય છે. આ જ કારણ છે કે આ સમસ્યા મહિલાઓમાં અપેક્ષાકૃત વધુ જોવા મળે છે.
આ બાબતે ડોક્ટર મોહસીન વલી જણાવે છે કે તેનું પ્રથમ કારણ બ્લડ પ્રેશર છે. સામાન્ય રીતે પુરુષોનું સરેરાશ બ્લડ પ્રેશર મહિલાઓની સરખામણીમાં વધુ હોય છે. લો બ્લડ પ્રેશરની સ્થિતિમાં મોશન સિકનેસના લક્ષણો જલ્દી દેખાવા લાગે છે.
બીજું કારણ પોશ્ચરલ હાઈપોટેન્શન છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર ઘણી મહિલાઓ ઘરકામ દરમિયાન લાંબા સમય સુધી ઉભી રહે છે, ખાસ કરીને રસોડામાં. સતત ઉભા રહેવાથી ઉભી અવસ્થામાં બ્લડ પ્રેશર ઘટી શકે છે, જેને પોશ્ચરલ હાઈપોટેન્શન કહેવામાં આવે છે. આનાથી ચક્કર આવવા, ઉબકા અને મોશન સિકનેસ જેવી મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે.
મોહસીન વલીના જણાવ્યા મુજબ મહિલાઓના શરીરમાં થતા નિયમિત હોર્મોનલ ફેરફારો પણ એક મહત્વનું કારણ છે. પીરિયડ્સ દરમિયાન શરીરમાં મીઠું, પાણી અને ઇલેક્ટ્રોલાઇટ્સનું સંતુલન સતત બદલાતું રહે છે. તેઓ એ પણ જણાવે છે કે માસિક ધર્મ દરમિયાન જો રક્તસ્રાવ વધુ થાય, તો બ્લડ પ્રેશર વધુ ઘટી શકે છે. આનાથી મોશન સિકનેસની આશંકા વધી જાય છે.
આ ઉપરાંત ડો. વલીનું કહેવું છે કે મહિલાઓનું બ્રેઈન વોલ્યુમ સરેરાશ પુરુષોની સરખામણીમાં લગભગ 150 મિલીલીટર ઓછું હોય છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ આનાથી બ્રેઈન પર પડતી બાહ્ય અસરોની અસર મહિલાઓમાં અપેક્ષાકૃત વધુ હોઈ શકે છે.
ડો. મોહસીન વલીના જણાવ્યા મુજબ લો બ્લડ પ્રેશર, પોશ્ચરલ હાઈપોટેન્શન, હોર્મોનલ ફેરફારો અને શારીરિક રચના – આ તમામ કારણો મળીને મહિલાઓમાં મોશન સિકનેસની સમસ્યાને વધુ સામાન્ય બનાવી દે છે.
