Weight Gain Despite Eating Less: વજન ઘટાડવા માટે ઘણા લોકો ખોરાક ઓછો કરી દે છે, કેટલીકવાર તો આખા દિવસ દરમિયાન ખૂબ ઓછું ખાય છે. તેમ છતાં જ્યારે વજન ઘટવાને બદલે વધતું દેખાય છે, ત્યારે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે આવું આખરે શા માટે થઈ રહ્યું છે? શું ઓછું ખાવાથી મેટાબોલિઝમ ધીમું થઈ જાય છે કે શરીર ચરબી જમા કરવા લાગે છે? વાસ્તવમાં, વજન વધવા પાછળ કૅલરીનો યોગ્ય હિસાબ ન રાખી શકવો, શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો, શરીરમાં પાણી જમા થવું અને કેટલીક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ જેવાં અનેક કારણો હોઈ શકે છે. ખૂબ ઓછું ખાવાથી શરીર જરૂરી પોષક તત્ત્વોથી પણ વંચિત રહી શકે છે. ચાલો સમજીએ કે ઓછું ખાવા છતાં વજન શા માટે વધી શકે છે અને આવી સ્થિતિમાં શું કરવું જોઈએ.
ઓછું ખાવા છતાં વજન કેમ વધી શકે છે?
ઓછું ખાવા અને વજન વધવા વચ્ચેનો સંબંધ સમજવા માટે એ જાણવું જરૂરી છે કે શરીરનું વજન માત્ર એક દિવસમાં ખાધેલા ખોરાકથી નક્કી થતું નથી. લાંબા સમય સુધી ખોરાકમાંથી મળતી ઊર્જા અને ખર્ચ થતી ઊર્જા વચ્ચેનું સંતુલન વજનને અસર કરે છે. જોકે, ત્રાજવા પર દેખાતું વજન હંમેશાં શરીરમાં વધેલી ચરબી (બોડી ફૅટ) દર્શાવતું નથી. ઘણીવાર વ્યક્તિ ખોરાક ઓછા પ્રમાણમાં લે છે, પરંતુ તે ખોરાકમાં કૅલરી વધુ હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઓછા પ્રમાણમાં તેલ, ઘી, માખણ, સૂકો મેવો અથવા મીઠાં પીણાં લેવાથી પણ પૂરતી કૅલરી મળી શકે છે. NHS અનુસાર, ખોરાક અને પીણાંમાંથી મળતી વધારાની કૅલરી ઉપરાંત ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ, કેટલીક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ, આનુવંશિક પરિબળો અને કેટલીક દવાઓ પણ વજન વધવામાં ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
શું લોકો પોતાની દૈનિક કૅલરીનો અંદાજ ઓછો લગાવી શકે છે?
ઘણીવાર વ્યક્તિ અજાણતાં પોતાની દૈનિક કૅલરીનો યોગ્ય અંદાજ લગાવી શકતી નથી. આવું જાણીજોઈને જ થતું હોય એવું જરૂરી નથી. ખાવાની નાની-નાની વસ્તુઓ, ચામાં ખાંડ, રસોઈ બનાવતી વખતે વપરાતું તેલ, સૉસ, નાસ્તા અને સપ્તાહના અંતે ખાવામાં આવતો વધારાનો ખોરાક ઘણીવાર હિસાબમાં સામેલ થતા નથી.
NCBI અનુસાર, વર્ષ 2022માં પ્રકાશિત થયેલી એક સમીક્ષામાં 29 અભ્યાસો અને 2,964 સહભાગીઓના આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં ખોરાકની વિગતો આપતી વખતે કેટલીક ખાદ્ય વસ્તુઓ ભૂલી જવી અને ખોરાકના ભાગના કદનો ખોટો અંદાજ લગાવવો, ખોરાકનું ખોટું મૂલ્યાંકન થવાનાં મુખ્ય કારણોમાં સામેલ હતાં.
તણાવ પણ કારણ બની શકે છે
ક્લીવલેન્ડ ક્લિનિક અનુસાર, કૉર્ટિસોલ હોર્મોન (Cortisol Hormone) ઓછું ખાવા છતાં વજન વધવાનું કારણ બની શકે છે. જ્યારે તમે તણાવમાં હો છો, ત્યારે શરીર ‘કૉર્ટિસોલ’ નામના તણાવના હોર્મોનનું વધુ ઉત્પાદન કરે છે. આ હોર્મોન શરીરને ‘સર્વાઇવલ મોડ’માં મૂકી દે છે, જેના કારણે મેટાબોલિઝમ (ચયાપચયનો દર) ધીમો થઈ જાય છે અને કૅલરી ઓછી બળે છે. કૅલરી ઓછી ખર્ચાવાથી વજન વધી શકે છે.
અનેક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ જવાબદાર હોઈ શકે છે
ઓછું ખાવા છતાં વજન વધવા પાછળ સ્વાસ્થ્યની વિવિધ સમસ્યાઓ, હોર્મોનલ ફેરફારો અને શારીરિક કારણો હોઈ શકે છે. NCBI અનુસાર, હાઇપોથાઇરોઇડિઝમ (Hypothyroidism)માં થાઇરોઇડ ગ્રંથિ પૂરતા હોર્મોન્સનું ઉત્પાદન કરતી નથી, જેના કારણે મેટાબોલિઝમ ધીમું થઈ જાય છે અને વજન વધવા લાગે છે. આ ઉપરાંત, મહિલાઓમાં થતી PCOS નામની હોર્મોનલ સ્થિતિમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને હોર્મોનલ અસંતુલનને કારણે વજન નિયંત્રિત કરવું મુશ્કેલ બની જાય છે.
ઊંઘની ઊણપની અસર થઈ શકે છે
પૂરતી ઊંઘ ન મળવાથી શરીરનું મેટાબોલિઝમ (ચયાપચય) ધીમું થઈ શકે છે, જેના કારણે કૅલરી ઓછી બળે છે અને ચરબી જમા થવા લાગે છે. આનો સંબંધ તણાવના હોર્મોન તરીકે ઓળખાતા કૉર્ટિસોલ સાથે પણ છે. સ્ટેનફર્ડ મેડિસિન અનુસાર, જો તમે પૂરતી ઊંઘ લઈ શકતા નથી, તો તેનાથી કૉર્ટિસોલનું સ્તર વધવાનું જોખમ વધી શકે છે.
શું લોકો વૉટર રિટેન્શનને વજન વધવું સમજી લે છે?
શરીરમાં પાણી જમા થવાને કારણે એટલે કે વૉટર રિટેન્શનના કારણે ટૂંકા સમયમાં વજન વધી શકે છે. આ જોઈને ઘણા લોકો માની લે છે કે તેમના શરીરની ચરબી વધી ગઈ છે, જ્યારે દરેક વખતે આવું હોતું નથી. શરીરમાં પાણીનું પ્રમાણ દિવસ દરમિયાન બદલાઈ શકે છે અને તેની અસર વજન માપવાના ત્રાજવા પર દેખાઈ શકે છે. બેટર હેલ્થ અનુસાર, વધુ મીઠું ધરાવતો ખોરાક, માસિક ધર્મ સાથે સંકળાયેલા હોર્મોનલ ફેરફારો, કેટલીક દવાઓ અને શરીરમાં પાણીના સંતુલનમાં થતા ફેરફારો અસ્થાયી વજન વધવાનું કારણ બની શકે છે. કાર્બોહાઇડ્રેટના સેવન અને શરીરમાં ગ્લાયકોજનના સંગ્રહમાં ફેરફાર થવાની સાથે પણ પાણીના વજનમાં વધઘટ થઈ શકે છે. તેથી એક દિવસમાં વજન વધવું એ પોતાનામાં જ શરીરની ચરબી વધી ગઈ હોવાનું સાબિત કરતું નથી.
ખૂબ ઓછું ખાવાથી શરીરમાં ચરબી આપમેળે વધતી નથી, પરંતુ જરૂર કરતાં વધુ ખોરાક મર્યાદિત કરવાથી પોષણની ઊણપ, સ્નાયુઓનું નુકસાન અને ઊર્જાના ખર્ચમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. કેટલીકવાર કૅલરીનો ખોટો અંદાજ અથવા શરીરમાં પાણી જમા થવું પણ વજન વધવા જેવું દેખાય છે. તેથી વજન ઘટાડવા માટે ભૂખ્યા રહેવાને બદલે સંતુલિત આહાર, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને જરૂર પડ્યે નિષ્ણાતની સલાહ લેવી વધુ યોગ્ય છે.
