Amnesty International Report: એમનેસ્ટીની તપાસમાં 20 જુલાઈના ‘ચલો સંસદ’ માર્ચ દરમિયાન અતિશય બળપ્રયોગના સંકેત, પેલેટ, લાઠી, ટિયર ગેસ અને ઇલેક્ટ્રિક શોકના ઉપયોગનો આરોપ

Amnesty International Report: એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે જુલાઈમાં દિલ્હીમાં થયેલા વિદ્યાર્થી પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસની કાર્યવાહી પર ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. સંગઠનની નવી તપાસ મુજબ, 20 જુલાઈએ દિલ્હીમાં થયેલા ‘ચલો સંસદ’ માર્ચ દરમિયાન પોલીસ અને સુરક્ષા દળોએ પ્રદર્શનકારીઓ વિરુદ્ધ પેલેટ ફાયરિંગ શોટગન, ટિયર ગેસ, લાઠીઓ અને ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણોનો ઉપયોગ કર્યો. એમનેસ્ટીનું કહેવું છે કે ઉપલબ્ધ વીડિયો, તસવીરો અને પ્રત્યક્ષદર્શીઓના નિવેદનોની તપાસથી પોલીસ કાર્યવાહીમાં જરૂર કરતાં વધારે અને ગેરકાયદેસર બળપ્રયોગના સંકેતો મળે છે. આ રિપોર્ટ આજે સોમવાર 24 ઑગસ્ટે જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.

એમનેસ્ટીએ 17 વીડિયોની તપાસ કરી

એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલની એવિડન્સ લેબે દિલ્હીમાં 20 જુલાઈએ બનાવવામાં આવેલા 17 વીડિયોની પુષ્ટિ કરી છે. આ વીડિયો જંતર-મંતર, સંસદ માર્ગ અને કનોટ પ્લેસની આસપાસના વિસ્તારોના છે. તપાસમાં દિલ્હી પોલીસ ઉપરાંત રેપિડ એક્શન ફોર્સ (RAF) અને સેન્ટ્રલ રિઝર્વ પોલીસ ફોર્સ (CRPF)ના જવાનોની પણ ઓળખ કરવામાં આવી છે. સંગઠને બિહારના સિવાનમાં 24 જુલાઈએ બનાવવામાં આવેલા બે વીડિયોની પણ તપાસ કરી છે.

જંતર-મંતર પર 20 જુલાઈના પોલીસ બળપ્રયોગ પર રિપોર્ટ

એમનેસ્ટીના જણાવ્યા અનુસાર, દિલ્હી પોલીસે સોશિયલ મીડિયા પર બળપ્રયોગને અસંગત ગણાવતા આરોપોને ફગાવી દીધા હતા. પોલીસે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ પોતાની કાર્યવાહીને ‘પ્રોફેશનલ’ ગણાવીને કહ્યું હતું કે બળનો ઉપયોગ ન્યૂનતમ અને પરિસ્થિતિને અનુરૂપ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે એમનેસ્ટીનો દાવો છે કે તેના દ્વારા ચકાસવામાં આવેલા દૃશ્ય પુરાવા પોલીસના આ પક્ષ સાથે મેળ ખાતા નથી.

પેલેટ ફાયરિંગ શોટગનના ઉપયોગનો આરોપ

એમનેસ્ટીએ બે એવા વીડિયોની પુષ્ટિ કરી છે જેમાં RAFનો એક અધિકારી કનોટ પ્લેસ અને સંસદ માર્ગના ચોરાહા પાસે ભીડ તરફ પેલેટ શોટગન ચલાવતો દેખાય છે. અન્ય બે વીડિયોમાં આ જ વિસ્તારના બે પ્રદર્શનકારીઓના શરીર પર એવા ઘા દેખાય છે જે બર્ડશોટ એટલે કે નાના ધાતુના છરાઓથી લાગેલી ઇજાઓ સાથે મેળ ખાય છે.

એમનેસ્ટીના જણાવ્યા અનુસાર, એક ઘાયલ પ્રદર્શનકારીએ ઓળખ ગુપ્ત રાખવાની શરતે જણાવ્યું કે પોલીસ પહેલા ટિયર ગેસનો ઉપયોગ કરી રહી હતી, પરંતુ બાદમાં કોઈ ચેતવણી આપ્યા વિના પેલેટ ફાયરિંગ શોટગનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. તેના જણાવ્યા મુજબ તેના શરીર પર લગભગ 25-30 છરાઓના ઘા થયા અને તેને હોસ્પિટલ લઈ જવામાં આવ્યો. સંગઠનનું કહેવું છે કે બર્ડશોટ કાયદા-વ્યવસ્થા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલું હથિયાર નથી. નાના ધાતુના છરાઓ અનિયંત્રિત રીતે ફેલાય છે અને તેના કારણે પ્રદર્શનકારીઓ ઉપરાંત આસપાસ હાજર લોકોના ગંભીર રીતે ઘાયલ થવાનું જોખમ રહે છે. એમનેસ્ટીએ ભીડ નિયંત્રણમાં તેના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની માંગ કરી છે.

બળપ્રયોગ પહેલાં ચેતવણીના નિયમનું પાલન ન થયુંઃ એમનેસ્ટી

એમનેસ્ટીએ ભારતના બ્યુરો ફોર પોલીસ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટની ‘સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસીજર્સ ટુ ડીલ વિથ પબ્લિક એજિટેશન્સ વિથ નોન-લેથલ મેઝર્સ’નો હવાલો આપીને કહ્યું કે ઓછા ઘાતક અથવા ઘાતક બળપ્રયોગ પહેલાં સુરક્ષા દળોએ પ્રદર્શનકારીઓને ચેતવણી આપવી જોઈએ. સંગઠનના જણાવ્યા અનુસાર, આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોમાં પણ પોલીસ પાસેથી પહેલા અહિંસક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવાની અને શક્ય હોય ત્યારે સ્પષ્ટ ચેતવણી આપવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.

બીજી તરફ, દિલ્હી પોલીસે પેલેટથી ઈજા થવાના અહેવાલોને સોશિયલ મીડિયા પર ‘ફેક ન્યૂઝ’ ગણાવીને તેને ખોટા અને ભ્રામક ગણાવ્યા હતા તથા અફવા ફેલાવનારાઓ વિરુદ્ધ કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવાની ચેતવણી આપી હતી. જોકે વિપક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીએ પેલેટથી ઘાયલ થયેલા એક યુવકને પોતાની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં રજૂ કર્યો હતો. ધ હિંદુ, ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા વગેરે અખબારોએ આવા અનેક ઘાયલો અંગે અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યા હતા. સાહિલ લાચવની ફરિયાદ પર દિલ્હી પોલીસે જ્યારે FIR નોંધવાનો ઇનકાર કર્યો ત્યારે રાહુલ ગાંધી સંસદ માર્ગ પોલીસ સ્ટેશન પહોંચીને ધરણા પર બેઠા હતા. ત્યારબાદ દિલ્હી પોલીસ FIR નોંધવા માટે સંમત થઈ હતી.

પ્લાસ્ટિક અને મેટલ પેલેટના ઉપયોગ પર પણ સવાલ

ધ હિંદુના અહેવાલનો હવાલો આપીને એમનેસ્ટીએ કહ્યું કે 20 જુલાઈની સાંજે RAFની એક યુનિટે એક DCPના આદેશ પર પ્લાસ્ટિક પેલેટથી ભરેલા બે બેલિસ્ટિક કારતૂસ ચલાવ્યા હતા. આ ઉપરાંત 55 નોન-ઇલેક્ટ્રિકલ અને 15 ઇલેક્ટ્રિકલ ક્રાઉડ-કંટ્રોલ શેલ તથા પાંચ ટિયર ગેસ ગ્રેનેડનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. એમનેસ્ટીના જણાવ્યા મુજબ, બાદમાં CRPFની આંતરિક તપાસમાં સામે આવ્યું કે RAF કર્મચારીઓએ ઓછામાં ઓછા સાત રાઉન્ડ એવા એમ્યુનિશનના ચલાવ્યા જેમાં ધાતુના છરા હતા. RTI દ્વારા સામે આવેલી માહિતી અનુસાર પ્રદર્શન દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 10 લોકો પેલેટથી ઘાયલ થયા હતા.

8 વીડિયોઃ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ પર લાઠીચાર્જનો આરોપ

એમનેસ્ટીએ આઠ એવા વીડિયોની ચકાસણી કરી છે જેમાં દિલ્હી પોલીસ અને RAFના જવાનો શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારીઓ પર લાઠીઓ વરસાવતા દેખાય છે. સંગઠનના જણાવ્યા અનુસાર, તેમાં એક યુવાન છોકરો પણ સામેલ હતો, જેણે પોલીસને ઉશ્કેર્યા નહોતા અને ન તો કોઈ પ્રતિકાર કરી રહ્યો હતો. એક વીડિયોમાં એક વ્યક્તિ જમીન પર પડેલો દેખાય છે અને ત્યારબાદ પણ તેના પર સતત લાઠીઓ વરસાવવામાં આવે છે. કેટલાક અન્ય વીડિયોમાં સાદા કપડાંમાં હાજર લોકો પ્રદર્શનકારીઓને મારતા દેખાય છે. તેમાં કેટલાક લોકોના હેલ્મેટ પર ‘દિલ્હી પોલીસ’ લખેલું હતું. એમનેસ્ટીએ કહ્યું કે આ લોકો પાસે સ્પષ્ટ ઓળખ ચિહ્નો ન દેખાવું પણ જવાબદેહીના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધ છે.

સંગઠને લાંબા અને લવચીક ડંડા એટલે કે લાઠીઓના ઉપયોગ પર પણ વાંધો ઉઠાવ્યો છે. એમનેસ્ટીએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના વિશેષ મેમોરેન્ડમનો હવાલો આપીને કહ્યું કે આ પ્રકારના ડંડા સામાન્ય બેટનની તુલનામાં વધારે ગતિબળ પેદા કરી શકે છે અને ગંભીર ઈજાનું જોખમ વધારે છે.

ઇલેક્ટ્રિક શોક ડિવાઇસના ઉપયોગ પર પણ સવાલ

એમનેસ્ટીએ એક એવા વીડિયોની પણ પુષ્ટિ કરી છે જેમાં RAFનો એક અધિકારી શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનકારી પર ઇલેક્ટ્રિક શોક બેટનનો ઉપયોગ કરતો દેખાય છે. સંગઠનના જણાવ્યા અનુસાર, સીધા સંપર્કવાળા ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણો અત્યંત પીડા પેદા કરી શકે છે અને તેમના ઉપયોગથી ગંભીર શારીરિક તથા માનસિક નુકસાનનું જોખમ રહે છે. એમનેસ્ટી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રના વિશેષ મેમોરેન્ડમે કાયદા-વ્યવસ્થા એજન્સીઓ દ્વારા આવા ઉપકરણોના ઉપયોગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધની માંગ કરી છે.

સિવાનમાં AK-ટાઇપ રાઇફલથી ફાયરિંગનો આરોપ

એમનેસ્ટીની તપાસ માત્ર દિલ્હી સુધી મર્યાદિત નથી. સંગઠને 24 જુલાઈએ બિહારના સિવાનમાં બનાવવામાં આવેલા બે વીડિયોની પણ ચકાસણી કરી છે. તેમાં રાજ્ય પોલીસનો એક અધિકારી પ્રદર્શનકારીઓ તરફ AK-ટાઇપ અસોલ્ટ રાઇફલથી ગોળી ચલાવતો દેખાય છે.

એમનેસ્ટીનું કહેવું છે કે આવી રાઇફલો જીવલેણ હથિયારો છે અને પ્રદર્શન જેવી સ્થિતિમાં તેનો ઉપયોગ ત્યારે જ થઈ શકે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના જીવ અથવા ગંભીર ઈજાનો તાત્કાલિક ખતરો હોય અને કોઈ અન્ય વિકલ્પ બચ્યો ન હોય. સંગઠને કહ્યું કે તેને એવો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી જેનાથી સાબિત થાય કે તે સમયે આવી સ્થિતિ હાજર હતી. સિવાનમાં ઓછામાં ઓછા ત્રણ લોકો ઘાયલ થયા હતા. તેમાં એક રાહદારી પણ સામેલ હતો, જેના ગળામાં ગોળી વાગી હતી.

400થી વધુ લોકો ઘાયલ થયાનો પોલીસનો દાવો

દિલ્હી પોલીસ અનુસાર, 20 જુલાઈના પ્રદર્શન દરમિયાન પોલીસકર્મીઓ અને પ્રદર્શનકારીઓ સહિત 400થી વધુ લોકો ઘાયલ થયા હતા. પોલીસનું કહેવું છે કે શરૂઆતમાં પ્રદર્શન શાંતિપૂર્ણ હતું, પરંતુ બાદમાં ભીડમાં અસામાજિક તત્વો અને કથિત રીતે ગુનાહિત પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા લોકો સામેલ થઈ ગયા, ત્યારબાદ સ્થિતિ વણસી અને બળપ્રયોગ કરવો પડ્યો.

પોલીસે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કહ્યું હતું કે તેણે ‘મહત્તમ સંયમ’ જાળવ્યો અને માત્ર સ્થિતિને નિયંત્રિત કરવા માટે જરૂરી ન્યૂનતમ બળનો ઉપયોગ કર્યો. આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટે પોલીસ કાર્યવાહી સાથે જોડાયેલા આરોપોની તપાસ માટે પાંચ સભ્યોની સમિતિ રચવાનો નિર્ણય પણ કર્યો છે.

ઇન્ટરનેટ બંધ કરવા અને પ્રતિબંધો પર પણ સવાલ

એમનેસ્ટીએ પ્રદર્શન પહેલાં વહીવટીતંત્ર તરફથી લેવામાં આવેલા પગલાં પર પણ માનવાધિકારના દૃષ્ટિકોણથી સવાલો ઉઠાવ્યા છે. સંગઠન અનુસાર, ‘ચલો સંસદ’ માર્ચને મંજૂરી આપવામાં આવી નહોતી, પ્રદર્શનવાળા વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટ બંધ કરવામાં આવ્યું હતું, પાંચથી વધુ લોકોના એકત્ર થવા પર પ્રતિબંધ મૂકતા આદેશો જારી કરવામાં આવ્યા હતા, અનેક દિલ્હી મેટ્રો સ્ટેશનો બંધ કરવામાં આવ્યા હતા અને મધ્ય દિલ્હીમાં બેરિકેડ લગાવવામાં આવ્યા હતા.

એમનેસ્ટીનું કહેવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર કાયદા હેઠળ શાંતિપૂર્ણ સભાના અધિકારને પહેલેથી મંજૂરી લેવાની શરત સાથે બાંધવો જોઈએ નહીં. સંગઠન અનુસાર, જો કોઈ પ્રકારની સૂચના અથવા નોટિફિકેશન જરૂરી હોય તો તેનો હેતુ વહીવટીતંત્રને પ્રદર્શનની વ્યવસ્થા કરવામાં મદદ કરવાનો હોવો જોઈએ, ન કે શાંતિપૂર્ણ સભાને રોકવાનો.

એમનેસ્ટીએ નિષ્પક્ષ તપાસની માંગ કરી

એમનેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્ડિયાના બોર્ડના અધ્યક્ષ આકાર પટેલે કહ્યું કે અધિકારીઓએ શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનના અધિકારને સુનિશ્ચિત કરવાને બદલે પહેલા સંચારમાં અવરોધ ઊભો કર્યો, બેરિકેડ લગાવ્યા અને પરિવહન વ્યવસ્થાને અસર કરી તથા ત્યારબાદ પ્રદર્શનકારીઓ વિરુદ્ધ બિનજરૂરી અને અતિશય બળનો ઉપયોગ કર્યો.

તેમણે કહ્યું કે એક મહિના બાદ પણ દિલ્હીમાં કોઈ પોલીસ અધિકારીને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યો નથી. એમનેસ્ટીએ ભારતીય અધિકારીઓને દિલ્હી અને સિવાનમાં પોલીસ દ્વારા પેલેટ, ટિયર ગેસ, લાઠીઓ, ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણો અને આગ્નેયાસ્ત્રોના ઉપયોગની તાત્કાલિક, નિષ્પક્ષ અને અસરકારક તપાસ કરાવવા તથા તેનો અહેવાલ જાહેર કરવાની માંગ કરી છે. સંગઠને ખાસ કરીને બર્ડશોટ/પેલેટ ફાયરિંગ શોટગન અને સીધા સંપર્કવાળા ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણોના કાયદો-વ્યવસ્થામાં ઉપયોગને તાત્કાલિક બંધ કરવાની માંગ કરી છે.

મામલો શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?

20 જુલાઈના પ્રદર્શન પર એમનેસ્ટીનો રિપોર્ટ એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે દિલ્હી પોલીસની કાર્યવાહી પહેલેથી જ ન્યાયિક તપાસના દાયરામાં છે. એક તરફ પોલીસનું કહેવું છે કે તેણે ભીડને નિયંત્રિત કરવા માટે ન્યૂનતમ અને જરૂરી બળનો ઉપયોગ કર્યો, જ્યારે બીજી તરફ એમનેસ્ટીની વીડિયો આધારિત તપાસ પેલેટ, લાઠી, ટિયર ગેસ અને ઇલેક્ટ્રિક શોક ઉપકરણોના કથિત દુરુપયોગ તરફ ઈશારો કરે છે. હવે આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ સવાલ એ જ છે કે તપાસમાં પોલીસ દ્વારા કરવામાં આવેલો બળનો ઉપયોગ કાયદા, ભારતીય પોલીસ માર્ગદર્શિકા અને શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનના બંધારણીય અધિકાર અનુસાર હોવાનું સામે આવે છે કે નહીં.