Baba Ramdev Empire: બાબા રામદેવનું સામ્રાજ્ય: યોગથી હજારો કરોડના બિઝનેસ સુધી અને મોદી સાથેના સંબંધોમાં કેમ જોડયુ અને કેમ હવે બદલાયું?
આજે બાબા રામદેવનું નામ માત્ર યોગગુરુ તરીકે નહીં, પરંતુ FMCG, આયુર્વેદ, ફૂડ, પર્સનલ કેર, શિક્ષણ અને હવે ઇન્સ્યોરન્સ સુધી પહોંચેલા વિશાળ બિઝનેસ સામ્રાજ્ય સાથે જોડાય છે.
પણ સવાલ એ છે—આટલું મોટું સામ્રાજ્ય ઊભું થયું કેવી રીતે? અને જેને ક્યારેક નરેન્દ્ર મોદી સાથેની નજીક માટે ઓળખવામાં આવતા હતા, એ જ રામદેવ આજે મોદી સરકાર સામે આંદોલનની ચેતવણી કેમ આપે છે?
શરૂઆત રામદેવથી થઈ, પરંતુ બિઝનેસનું એન્જિન આચાર્ય બાલકૃષ્ણ હતા
રામદેવ અને આચાર્ય બાલકૃષ્ણની ઓળખ ગુરુકુલના સમયથી હતી. 1995માં બંનેએ Divya Yog Mandir Trust ની શરૂઆત કરી અને આયુર્વેદિક દવાઓ તથા યોગના માધ્યમથી લોકો સુધી પહોંચવાનું કામ શરૂ કર્યું.
2003 પછી Aastha જેવા ટીવી ચેનલો પર રામદેવના યોગ કાર્યક્રમો પ્રચલિત થયા અને થોડા જ વર્ષોમાં તેમનું નામ દેશના ઘરો સુધી પહોંચી ગયું. આ લોકપ્રિયતા પાછળથી Patanjali બ્રાન્ડ માટે સૌથી મોટું marketing weapon બની.
2006માં Patanjali Ayurvedની સ્થાપના થઈ.
અહીં એક રસપ્રદ બાબત છે:
રામદેવ કંપનીના ચહેરા બન્યા, જ્યારે આચાર્ય બાલકૃષ્ણે કંપનીનું વ્યવસાયિક સંચાલન સંભાળ્યું.
બાલકૃષ્ણ કંપનીના મોટા શેરહોલ્ડર રહ્યા છે અને manufacturing, operations તથા expansionમાં તેમની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહી છે. 2018ની filing મુજબ તેમની પાસે Patanjali Ayurvedના લગભગ 98.55% shares હતા.
અર્થાત્, “બાબા રામદેવ એકલા બિઝનેસમેન બની ગયા” કરતાં સાચી કહાની રામદેવની mass popularity + બાલકૃષ્ણની business managementની છે.
પૈસા ક્યાંથી આવ્યા?
શરૂઆત કોઈ વિશાળ corporate empire થી થઈ નહોતી.
રિપોર્ટ્સ મુજબ Patanjaliની શરૂઆતમાં followers અને supporters પાસેથી મળેલા નાણાકીય સહયોગ/લોનનો ઉપયોગ થયો હતો. બાલકૃષ્ણે પણ શરૂઆતના તબક્કામાં મોટી લોન લેવામાં આવી હોવાનું જણાવ્યું હતું.
પછી 2012 આસપાસ બંનેએ સમજ્યું કે માત્ર આયુર્વેદિક દવાઓ સુધી સીમિત રહેવાને બદલે Patanjaliને mainstream consumer marketમાં લઈ જવામાં મોટું potential છે.
અને અહીંથી game બદલાઈ.
રામદેવનું સૌથી મોટું હથિયાર હતું—તેમનું પોતાનું નામ
Hindustan Unilever, Colgate, Dabur, ITC જેવી કંપનીઓ કરોડો રૂપિયા advertising પાછળ ખર્ચતી હતી.
Patanjali પાસે બીજી જ strategy હતી.
જે માણસે યોગ શીખવ્યો, એ જ માણસ toothpaste, shampoo, ghee, atta, biscuits, noodles અને અન્ય વસ્તુઓનો brand ambassador બની ગયો.
રામદેવની પહેલેથી બનેલી વિશ્વસનીયતા અને “Swadeshi + Ayurveda + Indian product”ની positioningને પતંજલિ એ માર્કેટિંગ માં ફેરવી નાખી.
આ કારણે પતંજલિ બહુ ઝડપથી FMCG marketમાં ઊભી થઈ.
તો પછી મોદીનો ભાગ ક્યાં આવે છે?
અહીંથી કહાની રાજકારણ સાથે જોડાય છે.
2014ની લોકસભા ચૂંટણી પહેલાં રામદેવે ખુલ્લેઆમ નરેન્દ્ર મોદીના સમર્થનમાં વાત કરી હતી. મોદી સત્તામાં આવ્યા પછી Patanjaliનો વિસ્તાર પણ ઝડપથી વધ્યો.
Reutersની તપાસ મુજબ BJP-શાસિત રાજ્યોમાં Patanjali સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓને જમીન સંબંધિત કેટલીક રાહતો અને સરકારી સહયોગ મળ્યો હતો. Reutersએ 2017માં અંદાજ મૂક્યો હતો કે મોદી સત્તામાં આવ્યા પછી જમીન acquisitionમાં મળેલી વિવિધ છૂટછાટોની કિંમત $46 millionથી વધુ હતી.
આનો અર્થ એવો નથી કે “મોદીએ વ્યક્તિગત રીતે રામદેવને કરોડો આપ્યા.”
પરંતુ એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે મોદી યુગમાં Patanjaliને મળેલું રાજકીય અને સરકારી વાતાવરણ તેના expansion માટે અનુકૂળ રહ્યું.
આ પહેલાં પણ ઉત્તરાખંડમાં રામદેવ સાથે જોડાયેલી સંસ્થાઓને જમીન ફાળવણી અંગે વિવાદો થયા હતા. 2008 અને 2010ની કેટલીક જમીન ફાળવણીઓ અંગે બાદમાં ભારે રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા થઈ હતી.
એટલે આખી કહાનીને માત્ર “મોદીએ રામદેવને બનાવ્યા” અથવા “મોદીનો કોઈ ભાગ જ નહોતો”—બંને રીતે જોવાવવુ અતિસરળીકરણ છે.
રામદેવનું સામ્રાજ્ય હવે માત્ર દવા-યોગ પૂરતું નથી
પતંજલિ ધીમે ધીમે એક મોટા conglomerateમાં ફેરવાયું.
આજે તેની પ્રવૃત્તિઓમાં,
– આયુર્વેદિક દવાઓ
– Food & FMCG
– Ghee અને edible oils
– Personal care
– Home care
– Biscuits અને noodles
– Nutraceuticals
– શિક્ષણ
– Yoga અને wellness
– Research
– વિવિધ manufacturing businesses
જેવા ક્ષેત્રો સામેલ છે.
Patanjali Foods પણ હવે વિશાળ listed FMCG કંપની બની ચૂકી છે. કંપનીના FY2024-25ના અહેવાલ મુજબ તેણે અગાઉ Patanjali groupના biscuits, noodles, cereals, food અને પછી Home & Personal Care business પણ acquire કર્યા છે.
અને expansion અહીં અટક્યું નથી.
2025માં Patanjali Ayurved અને DS Groupએ Magma General Insuranceમાં controlling stake ખરીદવાની ₹4,500 કરોડની deal કરી, એટલે હવે Patanjaliનું પગલું insurance ક્ષેત્રમાં પણ પડ્યું.
અર્થાત્—
યોગ → આયુર્વેદ → FMCG → ફૂડ → પર્સનલ કેર → edible oil → શિક્ષણ → insurance
આ રીતે સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર થયો.
પરંતુ મોદી સાથેના સંબંધોમાં ખરેખર ખટાશ આવી છે?
અહીં થોડું સાવચેત રહેવું જરૂરી છે.
“રામદેવ અને મોદી વચ્ચે હવે સંબંધો ખરાબ છે” એવું જાહેર રીતે નિશ્ચિત કહી શકાય તેવા પુરાવા મને મળ્યા નથી.
હા, છેલ્લા સમયમાં રામદેવે મોદી સરકારની કેટલીક નીતિઓ અને વ્યવસ્થાઓ સામે ખુલ્લેઆમ અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો છે.
આ તાજેતરની cuttingમાં પણ તેઓ દેશની ભરતી અને પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં ગોટાળાના આક્ષેપો કરીને કહે છે કે જો સમસ્યા દૂર નહીં થાય તો તેઓ ફરી આંદોલનમાં જોડાઈ શકે છે.
અને 17 ઓગસ્ટ 2026ના અહેવાલમાં પણ રામદેવે કેન્દ્રની નરેન્દ્ર મોદી સરકારને ભરતી-પરીક્ષાની અનિયમિતતાઓ અંગે ચેતવણી આપી હતી અને જરૂર પડે તો આંદોલનમાં જોડાવાની વાત કરી હતી.
આ તેમની જૂની છબી સાથે પણ સંપૂર્ણપણે વિરુદ્ધ નથી.
રામદેવ અગાઉ પણ પોતાને માત્ર કોઈ એક સરકારના સમર્થક તરીકે નહીં પરંતુ મુદ્દા આધારિત આંદોલનકારી તરીકે રજૂ કરતા રહ્યા છે.
એટલે આજની સ્થિતિને કેવી રીતે સમજવી?
એક સમય હતો જ્યારે—
રામદેવ + BJP + મોદી = એકબીજાના રાજકીય રીતે અનુકૂળ સાથી
એવું જાહેર જીવનમાં ખૂબ સ્પષ્ટ દેખાતું હતું.
મોદીના ઉદય સાથે રામદેવની રાજકીય અસર વધી અને રામદેવની લોકપ્રિયતાનો પણ BJPને ફાયદો થયો. બીજી તરફ Patanjaliને BJP-શાસિત રાજ્યોમાં મળેલા કેટલાક જમીન/સરકારી સહયોગના ઉદાહરણો પણ સામે આવ્યા.
પરંતુ હવે રામદેવ પોતાના મુદ્દાઓ પર મોદી સરકારને પણ પડકારે છે.
એટલે તેને “મોદી સાથે દુશ્મની” કરતાં જૂની નજીકની રાજકીય સમીકરણમાંથી વધુ સ્વતંત્ર, મુદ્દા આધારિત વલણ તરફનો ફેરફાર કહેવું વધારે યોગ્ય છે.
અને અહીં એક મોટો વિરોધાભાસ પણ છે
રામદેવ એક તરફ સરકાર અને વ્યવસ્થામાં “ગોટાળા” સામે અવાજ ઉઠાવે છે, બીજી તરફ Patanjali પોતે પણ અનેક કાનૂની અને regulatory વિવાદોમાં રહી છે.
2024માં Supreme Courtએ Patanjaliના misleading advertisements મામલે રામદેવ અને આચાર્ય બાલકૃષ્ણને કડક ઠપકો આપ્યો હતો. કંપનીએ કોર્ટમાં માફી માંગી અને અંતે Supreme Courtએ contempt proceedings બંધ કરી, પરંતુ ભવિષ્યમાં કોર્ટના આદેશોનું પાલન કરવાની કડક ચેતવણી આપી.
એટલે રામદેવની કહાની માત્ર “યોગગુરુએ મહેનત કરી અને બિઝનેસમેન બની ગયા” એટલી સરળ નથી.
આ એક સાથે ઘણી શક્તિઓની કહાની છે,
યોગની લોકપ્રિયતા + ટીવીની પહોંચ + રામદેવની વ્યક્તિગત બ્રાન્ડ + બાલકૃષ્ણનું business management + આયુર્વેદ/સ્વદેશીનું marketing + retail expansion + રાજકીય પ્રભાવ + સરકારી નીતિઓનું અનુકૂળ વાતાવરણ.
અને આજે આ જ વ્યક્તિ મોદી સરકારને પણ કહે છે,
“વ્યવસ્થામાં ગોટાળો હોય તો તેને સુધારો, નહીં તો હું ફરી આંદોલનમાં આવીશ.”
આથી મૂળ સવાલ ખરેખર રસપ્રદ છે:
જે રામદેવ ક્યારેક સત્તાના સૌથી નજીકના આધ્યાત્મિક ચહેરાઓમાં ગણાતા હતા, તે આજે ફરી આંદોલનની ભાષા કેમ બોલી રહ્યા છે?
જવાબ કદાચ એટલો સરળ નથી કે “સંબંધ બગડી ગયા.”
વધુ યોગ્ય સવાલ એ છે—રામદેવ હવે સરકારના સાથી છે, સરકારના સમર્થક છે કે પોતે એક અલગ power centre બની ગયા છે?
