Budget Leak Case: સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટ હેઠળ રાજધાની નવી દિલ્હીના લુટિયન્સ ઝોનમાં આમૂલચૂલ ફેરફારો થઈ રહ્યા છે. આ જ અંતર્ગત હવે દેશનું સામાન્ય બજેટ છાપતી ગુપ્ત બજેટ પ્રિન્ટિંગ પ્રેસને લઈને મોટી તૈયારી ચાલી રહી છે. સત્તાવાર સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર બજેટ પ્રેસને નિર્માણાધીન કર્તવ્ય ભવનમાં સ્થાપિત કરવામાં આવી શકે છે. અહીં જ દેશના નાણાં મંત્રાલયને પણ શિફ્ટ કરવામાં આવી શકે છે. હવે ખાસ વાત એ છે કે દેશના હિસાબ-કિતાબની વિગતો અંગ્રેજોના શાસનકાળથી જ છપાતી આવી રહી છે. પરંતુ તેનું ઠેકાણું ચોથી વખત બદલાવા જઈ રહ્યું છે. વર્ષ 1956માં એક એવો લીક કાંડ થયો હતો, જેણે બજેટની પ્રિન્ટિંગને લઈને સમગ્ર સિસ્ટમ જ બદલી નાખી હતી.
બજેટ પ્રિન્ટિંગ પ્રેસને લઈને સત્તાવાર સૂત્રો પાસેથી મળેલી માહિતી અનુસાર નિર્માણાધીન કર્તવ્ય ભવન-9માં બજેટ પ્રેસ સ્થાપિત કરવાની યોજના છે. આ પહેલીવાર નથી કે દેશના બજેટની પ્રિન્ટિંગનું ઠેકાણું બદલાઈ રહ્યું છે. અંગ્રેજોના સમયથી બજેટની છપાઈ થઈ રહી છે અને આ ચોથું ઠેકાણું હશે. દેશમાં બજેટ ક્યારથી રજૂ થઈ રહ્યું છે અને અત્યાર સુધી કેટલી વખત ઠેકાણાં બદલવામાં આવી ચૂક્યાં છે? અને 70 વર્ષ પહેલાં એટલે કે 1956માં લીક કાંડ શું હતો? આવો સમજીએ.
દેશમાં પહેલું સામાન્ય બજેટ બ્રિટિશ કાળ દરમિયાન 7 એપ્રિલ 1860ના રોજ જેમ્સ વિલ્સને રજૂ કર્યું હતું. આઝાદી બાદ વાઇસરોય હાઉસ જ રાષ્ટ્રપતિ ભવન બન્યું અને આઝાદ ભારતનું પહેલું બજેટ 26 નવેમ્બર 1947ના રોજ નાણાં મંત્રી R. K. શનમુખમ ચેટ્ટીએ રજૂ કર્યું હતું. આ જ રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં આઝાદી પહેલાં અને શરૂઆતના કેટલાક વર્ષોમાં બજેટની પ્રિન્ટિંગ થતી હતી.
1956-57માં બજેટ લીક થવાના મામલાએ જોર પકડ્યું. અને તેને રાજધાનીમાં જ મિન્ટો રોડની એક સરકારી પ્રેસમાં શિફ્ટ કરવામાં આવ્યું. 1980 બાદથી દિલ્હીના નોર્થ બ્લોકમાં આવેલી પ્રેસમાં છપાવા લાગ્યું અને ત્યારથી લાંબા સમય સુધી આ જ બજેટની છપાઈનું ઠેકાણું રહ્યું છે. અહીં જ નાણાં મંત્રાલયનું ઓફિસ પણ છે. હવે તેને નવા બની રહેલા કર્તવ્ય ભવનમાં શિફ્ટ કરવામાં આવશે.
1956માં લીકવાળો કાંડ શું હતો?
1956માં બજેટ લીક થવું ભારતના ઇતિહાસની સૌથી શરૂઆતની અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓમાંની એક છે. આ ઘટના ત્યારે બની હતી જ્યારે દેશના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ અને નાણાં મંત્રી જ્હોન મથાઈ હતા. આ ઘટના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન બની હતી. તે સમયે ભારત એક નવું સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર હતું અને બજેટ તૈયાર કરવાની તથા રજૂ કરવાની પ્રક્રિયા આજની જેમ કડક નિયંત્રણ હેઠળ નહોતી.
વર્ષ 1950ની આ ઘટના ત્યારે બની જ્યારે સંસદમાં સત્તાવાર રીતે રજૂ કરવામાં આવે તેના થોડા કલાકો પહેલાં જ બજેટના કેટલાક પાનાં લીક થઈ ગયા હતા. આ ઘટના રાષ્ટ્રપતિ ભવન પ્રેસમાં બની હતી, જ્યાં તેની પ્રિન્ટિંગ થઈ રહી હતી. આ લીકથી મીડિયામાં હલચલ મચી ગઈ હતી, કારણ કે નાણાં મંત્રીના ભાષણ પહેલાં જ પત્રકારો સુધી ગુપ્ત માહિતી પહોંચી ગઈ હતી. જ્હોન મથાઈ પર તેનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો અને તેમણે બજેટ રજૂ કર્યાના થોડા સમય બાદ જ રાજીનામું આપી દીધું હતું.
શું છે સમગ્ર મામલો?
દિલ્હી અર્બન આર્ટ કમિશન (DUAC)ની 16 જુલાઈએ યોજાયેલી બેઠકમાં સેન્ટ્રલ પબ્લિક વર્ક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ (CPWD)ના આર્કિટેક્ટ તરફથી રજૂ કરવામાં આવેલા સુધારેલા પ્લાનને મંજૂરી મળી ગઈ છે. આ પ્લાનમાં કર્તવ્ય ભવન-9ના ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર બજેટ પ્રેસની જોગવાઈ સામેલ કરવામાં આવી છે. સેન્ટ્રલ વિસ્ટા પ્રોજેક્ટ હેઠળ મૌલાના આઝાદ રોડ પર આવા 10 સચિવાલય ભવન બનાવવામાં આવી રહ્યા છે, જેને ‘કર્તવ્ય ભવન’ નામ આપવામાં આવ્યું છે. હાલમાં કર્તવ્ય ભવન-8 અને 9નું નિર્માણ કાર્ય ચાલી રહ્યું છે, જેને જૂના ઉપરાષ્ટ્રપતિ નિવાસ અને વિજ્ઞાન ભવન એનેક્સીને તોડીને તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યા છે.
લીક બાદ બદલાઈ સુરક્ષા સિસ્ટમ
આ એ જ સુરક્ષિત પ્રિન્ટિંગ યુનિટ છે જ્યાં બજેટ ઉપરાંત આર્થિક સર્વે પણ છાપવામાં આવે છે. આ પ્રેસનો ઇતિહાસ ઘણો મહત્વપૂર્ણ છે. વર્ષ 1956-1957માં રાષ્ટ્રપતિ ભવન સ્થિત પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાંથી બજેટ લીક થવાની ઘટના બાદ તેની સુરક્ષા અને લોકેશનને લઈને ખાસ સતર્કતા રાખવામાં આવવા લાગી હતી. ત્યારબાદ નાણાં મંત્રાલયે નિર્ણય લીધો હતો કે બજેટ પ્રેસ તેના પોતાના પરિસર એટલે કે નોર્થ બ્લોકની અંદર જ હોવી જોઈએ.
ગયા વર્ષે જ્યારે નાણાં મંત્રાલય નોર્થ બ્લોકમાંથી શિફ્ટ થઈને કર્તવ્ય ભવન-1માં ગયું, ત્યારે જગ્યા અને ભારે મશીનોના વજન સાથે જોડાયેલી મર્યાદાઓને કારણે જૂની મશીનો ત્યાં શિફ્ટ થઈ શકી નહોતી. ત્યારબાદ 2 સપ્ટેમ્બર 2025ના રોજ નાણાં મંત્રાલયે કર્તવ્ય ભવન-1 માટે નવી અને હલકી પ્રિન્ટિંગ મશીનો ખરીદવા માટે ટેન્ડર બહાર પાડ્યું હતું.
ટેકનિકલ મુશ્કેલીઓ અને નવો પ્લાન
ફાઇલ નોટિંગ્સ અને ટેન્ડરના દસ્તાવેજો અનુસાર, મંત્રાલયે શોધ્યું હતું કે ફ્લોરની લોડ-બેરિંગ કેપેસિટી એટલે કે ભાર સહન કરવાની ક્ષમતા, ખાસ કરીને ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર, પેપર-કટર અને ટ્રિમર જેવી ભારે પોસ્ટ-પ્રેસ મશીનો માટે પૂરતી નહોતી. આ તમામ ટેકનિકલ મર્યાદાઓને કારણે મશીનોના ઓપ્શન્સ પર ફરીથી વિચાર કરવો પડ્યો.
કડક સુરક્ષા વચ્ચે થાય છે છપાઈ
બજેટની છપાઈ અત્યંત કડક સુરક્ષા બંદોબસ્ત વચ્ચે કરવામાં આવે છે. છપાઈ શરૂ થવાથી લઈને નાણાં મંત્રી દ્વારા સંસદમાં બજેટ રજૂ કરવામાં આવે ત્યાં સુધી સંબંધિત અધિકારીઓને પરિસરની અંદર જ ‘લોક ઇન’ એટલે કે નજરકેદ રાખવામાં આવે છે, જેથી ગુપ્તતા સંપૂર્ણપણે જળવાઈ રહે. સરકારી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ફેબ્રુઆરીમાં નાણાકીય વર્ષ 2026-2027ના સામાન્ય બજેટના સમયે નવી પ્રેસનું ટ્રાયલ ચાલી રહ્યું હતું, જેના કારણે આ વખતે પણ બજેટ નોર્થ બ્લોકમાં જ છાપવામાં આવ્યું હતું.
મંત્રાલય સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે નોર્થ બ્લોકની ઇમારતને હવે મ્યુઝિયમમાં બદલવામાં આવી રહી છે, તેથી ત્યાંની જૂની બજેટ પ્રેસને હટાવી દેવામાં આવી છે અને કર્તવ્ય ભવન-1માં નવી પ્રેસ સ્થાપિત કરી દેવામાં આવી છે. અધિકારીઓનું કહેવું છે કે જોકે જગ્યા માટે સત્તાવાર ફાળવણી ઇમારત પૂર્ણ થયા બાદ જ થશે, પરંતુ નાણાં મંત્રાલય મૌલાના આઝાદ રોડ પર બની રહેલા કર્તવ્ય ભવન-9માં શિફ્ટ થઈ શકે છે. આ બાબતને ધ્યાનમાં રાખીને CPWDએ આ ઇમારતની ડિઝાઇનમાં જ બજેટ પ્રેસ માટે જગ્યા નક્કી કરી છે.
