Harish Rana Right to Die with Dignity: હરીશ રાણાને લાઈફ સપોર્ટથી મુક્ત કરવાના સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક ચુકાદાથી સમાન પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરી રહેલા પરિવારોને મદદ મળશે, કારણ કે આમાં ચોક્કસ દિશાનિર્દેશો આપવામાં આવ્યા છે. જોકે, કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને આ સંબંધમાં કાયદો બનાવવા માટે પણ કહ્યું છે. રાણાના પરિવારના વકીલ મનીષ જૈનનું કહેવું છે કે 2013માં ચંદીગઢમાં સિવિલ એન્જિનિયરિંગના વિદ્યાર્થી તરીકે પડવાને કારણે ઘાયલ થયેલા રાણા 13 વર્ષ સુધી કોમામાં રહ્યા અને તેમના પરિવારે લાંબી કાનૂની લડાઈ લડી.
એઈમ્સ (AIIMS) માં નિષ્ણાતોની દેખરેખ હેઠળ લાઈફ સપોર્ટ હટાવ્યાના 10 દિવસ બાદ રાણાનું અવસાન થયું. હરીશ રાણાના પરિવારના વકીલ મનીષ જૈને કોર્ટ સામેની દ્વિધા, ‘ગરિમાપૂર્ણ મૃત્યુના અધિકાર’ અને લાઈફ સપોર્ટની વિસ્તૃત વ્યાખ્યા અંગે વિગતવાર વાત કરી હતી.
કાનૂની વ્યવસ્થા માટે આ નિર્ણય લેવો કેમ મુશ્કેલ હતો?
ગરિમાપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર 2018 માં ‘કોમન કોઝ’ કેસમાં માન્યતા પામ્યો હતો. આપણા કાયદા મુજબ, જો કોઈ વ્યક્તિએ ગુનો કર્યો હોય, તો તેને મૃત્યુદંડ આપી શકાય છે. પરંતુ જ્યારે વાત એવી વ્યક્તિની આવે છે જેણે કોઈ ગુનો નથી કર્યો, તો તમે તેનું જીવન કેવી રીતે છીનવી શકો? જો કોઈ જીવન આપી શકતું નથી, તો તે જીવન કેવી રીતે લઈ શકે? આ દ્વિધાને કારણે જ અનુચ્છેદ 21 હેઠળ ‘ગરિમાપૂર્ણ મૃત્યુનો અધિકાર’ અસ્તિત્વમાં આવ્યો. કોઈના જીવનનો અંત લાવવા બાબતે અદાલત માટે નિર્ણય લેવો હંમેશા કઠિન હોય છે.
હરીશ રાણાના કેસમાં કાનૂની દ્રષ્ટિકોણ કેવી રીતે બદલાયો?
નિષ્ક્રિય ઈચ્છામૃત્યુના કિસ્સામાં, જીવન રક્ષક ઉપકરણો હટાવવા જ સ્વીકાર્ય છે. પરંતુ હરીશ રાણા પરંપરાગત જીવન રક્ષક ઉપકરણો (જેમ કે વેન્ટિલેટર) ના દાયરામાં આવતા નહોતા. તેઓ પીઈજી (PEG) ટ્યુબના સહારે જીવિત હતા, જે એક તબીબી ઉપકરણ હતું.
પહેલીવાર જ્યારે હાઈકોર્ટે અરજી ફગાવી, ત્યારે અમે તર્ક આપ્યો કે તેઓ તબીબી સહાયથી જીવિત છે. ત્યારબાદ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અમે જીવન રક્ષક ઉપકરણોની વ્યાખ્યાના આધારે દ્રષ્ટિકોણ બદલ્યો. અમે દલીલ કરી કે વ્યક્તિને જીવિત રાખનારી કોઈપણ સહાયક પ્રણાલીને જીવન રક્ષક ઉપકરણ માનવું જોઈએ. ન્યાયાલયે પીઈજી ટ્યુબને જીવન રક્ષક ઉપકરણ માન્યું અને અંતે તેને હટાવવાની પરવાનગી આપી.
આ ચુકાદાનું મહત્વ અને ભાવિ અસરો
વકીલ મનીષ જૈન માને છે કે જ્યારે તબીબી સહાય પ્રણાલી પુષ્ટિ કરે કે સુધારાની કોઈ શક્યતા નથી, ત્યારે પીડાને લાંબી ખેંચવાને બદલે મુક્તિ આપવી વધુ સારી છે. આ ચુકાદાનો સૌથી મહત્વનો અંશ એ છે કે: “આ નિર્ણય મૃત્યુને પસંદ કરવા વિશે નથી, પરંતુ જીવનને કૃત્રિમ રીતે લાંબુ ન ખેંચવા વિશે છે. આ પ્રકૃતિને પોતાનું કામ કરવા દેવા વિશે છે જ્યારે દવા માત્ર અનિવાર્યને ટાળી શકે છે, કારણ કે માત્ર જીવિત રહેવું એ હંમેશા જીવવા સમાન હોતું નથી.”
અરૂણા શાનબાગ અને હરીશ રાણાના કેસ વચ્ચેનો તફાવત
અરૂણા શાનબાગ વેન્ટિલેટર પર હતા અને કેટલાક સ્વાદ કે અવાજ પર પ્રતિક્રિયા આપતા હતા, જે જીવનની થોડી આશા દર્શાવતું હતું. હરીશના કિસ્સામાં કોઈ જ પ્રતિક્રિયા નહોતી. વળી, હરીશનો કેસ તેના માતા-પિતાએ ફાઈલ કર્યો હતો જેઓ તેમની પીડાનો અંત ઈચ્છતા હતા.
હવે પરિવારોએ શું કરવું પડશે?
સુપ્રીમ કોર્ટે આપેલા નવા દિશાનિર્દેશો મુજબ:
જ્યારે દર્દીના ઠીક થવાની કોઈ શક્યતા ન હોય, ત્યારે હોસ્પિટલ એક પ્રાથમિક મેડિકલ બોર્ડની રચના કરશે.
જો આ બોર્ડ અને પરિવાર સહમતી આપે, તો બીજા મેડિકલ બોર્ડ દ્વારા રેકોર્ડની ફરી તપાસ કરવામાં આવશે.
જો બંને બોર્ડ સંમત થાય, તો પરિવારોએ હવે અદાલતના દ્વાર ખખડાવવાની જરૂર નહીં પડે. મેડિકલ બોર્ડનું પ્રમાણપત્ર જ પૂરતું રહેશે.
