India Israel Defense Cooperation: દુનિયામાં જંગની રીત તેજીથી બદલાઈ રહી છે. હવે માત્ર મિસાઇલો જ નહીં, પરંતુ દુશ્મનને રોકવા માટે બીજી પણ નવી-નવી ટેકનિકનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ઇઝરાયેલ પ્રવાસ પહેલા એક મોટી સંરક્ષણ ડીલની ચર્ચા છે, જેમાં એન્ટી બેલેસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને લેઝર હથિયાર સામેલ હોઈ શકે છે. જો આ સમજૂતી થાય છે, તો ભારતની હવાઈ સુરક્ષા પહેલા કરતા ક્યાંય વધુ મજબૂત થઈ શકે છે. હવે સવાલ છે, આ સિસ્ટમ આખરે કામ કેવી રીતે કરે છે?
એન્ટી બેલેસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ શું છે?
એન્ટી બેલેસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ, જેને સંક્ષેપમાં ABMD કહેવામાં આવે છે, એક એવી બહુ-સ્તરીય સુરક્ષા વ્યવસ્થા છે જે દુશ્મનની બેલેસ્ટિક મિસાઇલોને હવામાં જ મારી પાડવા માટે બનાવવામાં આવે છે. બેલેસ્ટિક મિસાઇલો લાંબુ અંતર કાપે છે અને ઊંચાઈ પર જઈને ફરી તેજ રફતારથી લક્ષ્ય તરફ પડે છે. આને રોકવી ટેકનિકલ રીતે અત્યંત પડકારજનક કામ છે.
આ સિસ્ટમમાં સામાન્ય રીતે ત્રણ મુખ્ય ભાગ હોય છે- લાંબા અંતરના રડાર, કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર અને ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલો. રડાર દુશ્મનની મિસાઇલને લોન્ચ થતાની સાથે જ ટ્રેક કરે છે. કમાન્ડ સેન્ટર જોખમનું આકલન કરે છે અને ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલને છોડવાનો આદેશ આપે છે. ઇન્ટરસેપ્ટર હવામાં જઈને દુશ્મનની મિસાઇલ સાથે ટકરાઈને તેને નષ્ટ કરી દે છે. આને હિટ ટુ કિલ ટેકનિક પણ કહેવામાં આવે છે.
ભારત પહેલાથી જ પોતાનો બે-સ્તરીય બેલેસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ કાર્યક્રમ વિકસિત કરી રહ્યું છે, જેમાં ઊંચાઈ પર રોકવા માટે અલગ અને નીચલા સ્તરમાં રોકવા માટે અલગ ઇન્ટરસેપ્ટર બનાવવામાં આવ્યા છે. હવે ઇઝરાયેલ સાથે સંભવિત સહયોગ આ ક્ષમતાને વધુ મજબૂત કરી શકે છે.
ભારત-ઇઝરાયેલ સંરક્ષણ સહયોગ
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ૨૫-૨૬ ફેબ્રુઆરીએ ઇઝરાયેલ પ્રવાસ પર રહેશે. આ દરમિયાન ભારત અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે એન્ટી બેલેસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમના સંયુક્ત વિકાસ પર મોટી સમજૂતી થવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. આ સિવાય લોન્ગ રેન્જ સ્ટેન્ડ-ઓફ મિસાઇલ, એડવાન્સ ડ્રોન અને લેઝર આધારિત હથિયારોના જોઈન્ટ ડેવલપમેન્ટ પર પણ વાતચીત થઈ શકે છે. ભારત પહેલા જ ઇઝરાયેલ સાથે અનેક ડિફેન્સ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ કરી ચુક્યું છે. એવામાં આ નવું પગલું ભારતની એર ડિફેન્સ રણનીતિને નવી દિશા આપી શકે છે.
લેઝર ડિફેન્સ સિસ્ટમ આયર્ન બીમની તાકાત
ઇઝરાયેલની લેઝર ડિફેન્સ સિસ્ટમ આયર્ન બીમ દુનિયાની સૌથી એડવાન્સ સિસ્ટમ્સમાં ગણવામાં આવે છે. તેને ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં ઇઝરાયેલી ડિફેન્સ ફોર્સમાં સામેલ કરવામાં આવી છે. તે પરંપરાગત મિસાઇલ ઇન્ટરસેપ્ટરથી અલગ રીતે કામ કરે છે. સૌથી મોટી વાત તેની રફતાર છે. જ્યાં પરંપરાગત મિસાઇલોને લક્ષ્ય સુધી પહોંચવામાં કેટલીક સેકન્ડ લાગે છે, ત્યાં લેઝર બીમ પ્રકાશની ગતિથી હુમલો કરે છે, જે લગભગ ૩ લાખ કિલોમીટર પ્રતિ સેકન્ડ માનવામાં આવે છે. આનો અર્થ એ છે કે જેવું જોખમ દેખાયું, તરત જ જવાબ મળશે.
બીજી ખાસિયત તેની કિંમત છે. પરંપરાગત ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોની કિંમત લાખો ડોલર સુધી હોઈ શકે છે, જ્યારે લેઝર સિસ્ટમમાં દરેક શોટની કિંમત ખૂબ ઓછી હોય છે, કારણ કે આમાં ગોળા-બારૂદ નહીં પણ વીજળીનો ઉપયોગ થાય છે. જ્યાં સુધી પાવર સપ્લાય છે, સિસ્ટમ સતત કામ કરી શકે છે.
ડ્રોન અને રોકેટ હુમલાઓથી બચાવ
આજકાલ યુદ્ધમાં ડ્રોન સ્વાર્મ એટલે કે એક સાથે અનેક ડ્રોનથી હુમલો મોટું જોખમ બની ચુક્યું છે. લેઝર સિસ્ટમ એક સાથે અનેક નાના ટાર્ગેટને તેજીથી નિશાન બનાવી શકે છે. તે રોકેટ, મોર્ટાર અને નાના ડ્રોનને હવામાં જ સળગાવી શકે છે. તેની પિનપોઈન્ટ ચોકસાઈ તેને ખાસ બનાવે છે, કારણ કે તે સીધું લક્ષ્યના એન્જિન કે વિસ્ફોટક ભાગને નિષ્ક્રિય કરી દે છે. પરંપરાગત સિસ્ટમ ઘણીવાર નાના અને ઓછા સમયમાં પડતા મોર્ટાર શેલને રોકી શકતી નથી, પરંતુ લેઝર આધારિત સિસ્ટમ આ પડકારને પહોંચી વળવા સક્ષમ માનવામાં આવે છે.
ભારત માટે શું અર્થ?
જો ભારત અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે આ સમજૂતી થાય છે, તો ભારતનું બહુ-સ્તરીય એર ડિફેન્સ માળખું વધુ મજબૂત થઈ શકે છે. બેલેસ્ટિક મિસાઇલ, ડ્રોન અને રોકેટ જેવા અલગ-અલગ જોખમોને પહોંચી વળવા માટે એક ઇન્ટિગ્રેટેડ સિસ્ટમ તૈયાર કરી શકાય છે. બદલાતા યુદ્ધના સમયમાં હથિયારોની માત્ર સંખ્યા નહીં, પરંતુ ટેકનિક મહત્વની છે. એન્ટી બેલેસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ અને લેઝર હથિયારોનો મેળાપ આવનારા સમયમાં હવાઈ સુરક્ષાનું નવું ધોરણ નક્કી કરી શકે છે. ભારત માટે આ માત્ર એક સંરક્ષણ સોદો નથી, પરંતુ ભવિષ્યની સુરક્ષા રણનીતિમાં મોટું પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
