India UAE defence deal: સોમવારે સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અલ નાહયાન માંડ ત્રણ કલાક માટે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમનું જે ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કર્યું અને એક જ ગાડીમાં બેઠા, તેનાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તેમનું આગમન ભારત માટે કેટલું મહત્વનું છે. આ દરમિયાન ભારત અને યુએઈ વચ્ચે ટ્રેડ ડીલને બમણી કરીને ૨૦૦ અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાની પ્રતિબદ્ધતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ, શેખની નાનકડી મુલાકાતમાં જે સૌથી મોટી વાત બની છે, તે છે ‘વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ ભાગીદારી’ (Strategic Defence Partnership) અંગેની પરસ્પર સહમતિ, જે તેના પ્રકારની પ્રથમ છે. આગામી સમયમાં જીઓપોલિટિક્સમાં આ એક ખૂબ મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે.
ખાડીમાં ‘શીત યુદ્ધ’ વચ્ચે ભારત સાથે ડીલ
યુએઈના રાષ્ટ્રપતિ શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદે એવા સમયે ખૂબ જ ટાઇટ શેડ્યૂલ વચ્ચે ભારત આવવા માટે સમય કાઢ્યો, જ્યારે તેમના દેશનો સાઉદી અરેબિયા સાથે તણાવ ચાલી રહ્યો છે. આ બંને દેશો ૨૦૧૪ માં હૂતી વિદ્રોહીઓ સામે એક જ સૈન્ય ગઠબંધનનો હિસ્સો હતા. સુદાનમાં પ્રભુત્વને લઈને પણ અત્યારે બંને દેશો વચ્ચે સત્તા સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે. આ કડવાશ એટલી વધી ગઈ છે કે શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ અને સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન વચ્ચે સીધી વાત પણ થતી નથી. પરિસ્થિતિ એવી બની છે કે હવે કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે યુએઈ અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે નવું ‘શીત યુદ્ધ’ ફાટી નીકળ્યું છે.
ખાડી ક્ષેત્રમાં ભયંકર તણાવ વચ્ચે સહમતિ
યુએઈ ભારતનું ત્રીજું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર છે. ભારતનું બીજું સૌથી મોટું નિકાસ લક્ષ્ય (Export Destination) આ જ છે. ભારતમાં રોકાણમાં તેનું સાતમું સ્થાન છે. પરંતુ, જે સમયગાળામાં બંને દેશોએ વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ ભાગીદારી અંગેના સંબંધો મજબૂત કરવાનો સંકલ્પ લીધો છે, તેના મોટા રાજદ્વારી અને ભૌગોલિક-રાજકીય અર્થ છે. ગાઝા અને ઇઝરાયેલનો મામલો પહેલેથી જ ચાલી રહ્યો હતો અને હવે ઈરાન અને અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચે ભયંકર શાબ્દિક યુદ્ધ છેડાઈ ગયું છે. ક્યારેક ટ્રમ્પ ઈરાની સત્તાને ખતમ કરવાની ધમકી આપી રહ્યા છે, તો ક્યારેક ઈરાની સરકાર તેમના હાથ કાપવાની અને દુનિયા ઉજ્જડ કરવાની ચેતવણી આપી રહી છે.
ભારત અને યુએઈ માટે કેમ મહત્વની છે ડીલ?
ગયા વર્ષે સપ્ટેમ્બરમાં ઇઝરાયેલે અચાનક કતાર પર બોમ્બ ફેંક્યા હતા. આ પછી સાઉદી અરેબિયામાં એટલી દહેશત ફેલાઈ કે મુસ્લિમ દેશ હોવાના નામે તે પાકિસ્તાન સાથે સંરક્ષણ સંધિ કરવા મજબૂર બન્યું, જેમાં તુર્કી પણ જોડાય તેવી ચર્ચા છે. દેખીતી રીતે જ ‘ઓપરેશન સિંદૂર’ (Operation Sindoor) માંથી મળેલી શીખ બતાવે છે કે તેની અસર ભારત પર પણ પડી શકે છે. એવામાં ખાડીના એક શક્તિશાળી દેશ સાથે સંરક્ષણ કરાર ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. બીજી તરફ, સાઉદી અરેબિયા સાથે બગડતા સંબંધોને કારણે યુએઈને પણ કોઈ વિશ્વાસપાત્ર ભાગીદારની જરૂર જણાઈ રહી છે.
કેવા પ્રકારની હશે વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ ભાગીદારી?
ભારત અને યુએઈ વચ્ચે વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ ભાગીદારીના જે ફ્રેમવર્કને લઈને તૈયારી શરૂ થઈ છે, તે વિશે કેટલાક લોકોને લાગે છે કે કદાચ આ એક પ્રકારના સૈન્ય ગઠબંધન જેવું હોઈ શકે છે, જે પ્રાદેશિક અસંતુલનને સંતુલિત રાખવાના લક્ષ્ય સાથે બનાવવામાં આવે. જોકે, વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીએ આવી અટકળોને મહત્વ ન આપતા માત્ર એટલું જ કહ્યું કે આ સમજૂતીને ક્ષેત્રમાં ‘એક કાલ્પનિક ભાવિ દૃશ્ય’ માં ભારતની ભાગીદારી તરીકે ન જોવી જોઈએ.
ભારતનો ખાડી દેશો સાથે સંબંધ
ગમે તે હોય, ભારત અને યુએઈ જો સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં નજીક આવી રહ્યા છે, તો તેનો અર્થ એ કતઈ નથી કે બાકીના ખાડી દેશો સાથે ભારતના સંબંધો ખરાબ છે. ભારત એ ક્યારેય ભૂલી શકે નહીં કે આ ક્ષેત્રમાં અંદાજે એક કરોડ ભારતીયો રહી રહ્યા છે. પરંતુ, એટલું નક્કી છે કે બંને દેશોએ ખાડી ક્ષેત્રની વર્તમાન પરિસ્થિતિઓ દરમિયાન જ જે રીતે સાથે મળીને સંરક્ષણ અને વેપારના ક્ષેત્રમાં પરસ્પર સંબંધોને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જવાનો નિર્ણય લીધો છે, તેનાથી ક્ષેત્રમાં બંને દેશોએ પોતાની સ્થિતિ ઘણી મજબૂત કરી છે. કારણ કે, બંને દેશોના પોતપોતાના હિત છે અને ભવિષ્ય માટે તેમને વધુ મજબૂત કરવા રાજદ્વારી અને આર્થિક રીતે ખૂબ જ જરૂરી છે. જ્યાં એક તરફ ભારતને પોતાના પાકિસ્તાન જેવા દુશ્મનોનો સામનો કરવાનો છે, ત્યાં યુએઈને પોતાના નવા પ્રાદેશિક શત્રુઓથી મળી રહેલા પડકાર સામે તૈયારી કરવાની છે.
