Indus Waters Treaty: સિંધુ જળ સંધિ પર ભારતનો સ્પષ્ટ ઇનકાર, મધ્યસ્થતા કોર્ટના નિર્ણયને માન્યતા નહીં
Indus Waters Treaty: ભારતે હેગ સ્થિત મધ્યસ્થતા કોર્ટ (COA)ના તે નિર્ણયને ફગાવી દીધો છે, જેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે 1960ની સિંધુ જળ સંધિ ભારત દ્વારા તેને સ્થગિત રાખવાની જાહેરાત છતાં અમલમાં છે.
ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે આ ટ્રિબ્યુનલને માન્યતા આપતું નથી અને ભારતના સાર્વભૌમ નિર્ણયો પર નિર્ણય આપવાનો તેને કોઈ અધિકાર નથી.
નોંધનીય છે કે મધ્યસ્થતા કોર્ટએ સર્વસંમતિથી આપેલા પોતાના નિર્ણયમાં કહ્યું છે કે એપ્રિલ 2025માં પહલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારત દ્વારા સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય સંધિ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ યોગ્ય ઠેરવી શકાય નહીં.
કોર્ટે રતલે જળવિદ્યુત પરિયોજનાથી જોડાયેલા કેટલાક બાંધકામ કાર્યો પર વચગાળાનો પ્રતિબંધ મૂકવાનો આદેશ પણ આપ્યો છે. આ પ્રતિબંધ ત્યાં સુધી લાગુ રહેશે, જ્યાં સુધી નિષ્પક્ષ નિષ્ણાત નક્કી ન કરી દે કે પરિયોજના સિંધુ જળ સંધિની જોગવાઈઓ અનુસાર છે કે નહીં.
ભારતે નિર્ણય અને વચગાળાના આદેશ, બંનેને ફગાવી દીધા છે.
ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયે આ સંબંધમાં કહ્યું છે કે ભારતે ન તો આ કોર્ટની કાર્યવાહીમાં ભાગ લીધો છે અને ન તો તેના અધિકારક્ષેત્રને સ્વીકાર્યું છે.
બિશ્કેકથી જાહેર કરવામાં આવેલા વિદેશ મંત્રાલયના નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું, ‘આ કહેવાતી કોર્ટની રચના વિશ્વ બેંકે સંધિની શરતોના સ્પષ્ટ ઉલ્લંઘન સાથે કરી હતી. ભારત તેના કહેવાતા નિર્ણયને ફગાવે છે, જેમ કે તેણે આ ગેરકાયદેસર રીતે રચાયેલા સંગઠનની અગાઉની તમામ જાહેરાતોને ફગાવી છે.’
મંત્રાલયે કહ્યું કે ટ્રિબ્યુનલને ભારતના સાર્વભૌમ નિર્ણયો પર કોઈ અધિકાર નથી અને તેના નિર્ણયોની ભારતની પરિયોજનાઓ સાથે જોડાયેલી કાર્યવાહી પર કોઈ અસર પડશે નહીં. ભારતે એ પણ પુનરોચ્ચાર કર્યો કે સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો તેનો નિર્ણય હજુ પણ અમલમાં છે.
પાકિસ્તાનની અરજી બાદ આવ્યો નિર્ણય
જાણવા મળ્યું છે કે કોર્ટનો આ નિર્ણય પાકિસ્તાન દ્વારા માર્ચ 2026માં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી બાદ આવ્યો છે. પાકિસ્તાને કોર્ટને નક્કી કરવા કહ્યું હતું કે ભારત દ્વારા સંધિને સ્થગિત રાખવાની જાહેરાત બાદ તેની વર્તમાન કાનૂની સ્થિતિ શું છે.
23 એપ્રિલ 2025ના રોજ પહલગામ આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે જાહેરાત કરી હતી કે સિંધુ જળ સંધિને તાત્કાલિક અસરથી સ્થગિત રાખવામાં આવશે. ભારતે કહ્યું હતું કે આ નિર્ણય ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે, જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન સરહદ પારના આતંકવાદને સમર્થન આપવાનું ‘વિશ્વસનીય અને અપરિવર્તનીય રીતે’ બંધ નહીં કરે.
મધ્યસ્થતા કોર્ટએ પોતાના નિર્ણયમાં કહ્યું કે સિંધુ જળ સંધિ ભારત અથવા પાકિસ્તાનને એકપક્ષીય રીતે સંધિને સ્થગિત અથવા સમાપ્ત કરવાનો અધિકાર આપતી નથી. કોર્ટ અનુસાર, સંધિ ત્યાં સુધી અમલમાં રહેશે જ્યાં સુધી બંને દેશ કોઈ ત્યારબાદની સંધિ દ્વારા સંયુક્ત રીતે તેમાં ફેરફાર અથવા તેને સમાપ્ત ન કરે.
કોર્ટે એ પણ કહ્યું કે સંધિમાં ‘અબેયન્સ’ (abeyance) (કામચલાઉ સ્થગન) શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો નથી અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં તેનો કોઈ તકનીકી અર્થ નથી.
રતલે પરિયોજના પર પણ વચગાળાનો પ્રતિબંધ
સંધિની સ્થિતિ પર નિર્ણય સાથે જ કોર્ટે ચેનાબ નદી પર બની રહેલી રતલે જળવિદ્યુત પરિયોજનાથી જોડાયેલા કોંક્રીટિંગ કાર્ય પર રોક લગાવતો અલગ વચગાળાનો આદેશ પણ જાહેર કર્યો. આ મામલામાં પાકિસ્તાને ઓગસ્ટ 2016માં કાર્યવાહી શરૂ કરી હતી.
ભારતે 4 ઓક્ટોબર 2016ના રોજ વિશ્વ બેંકને નિષ્પક્ષ નિષ્ણાતની નિમણૂક કરવાની વિનંતી કરી હતી, જેથી રતલે અને કિશનગંગા પરિયોજનાઓની ડિઝાઇન અને સંચાલન સાથે જોડાયેલા વિવાદોની તપાસ કરી શકાય.
એક જ વિવાદના ઉકેલ માટે ભારત અને પાકિસ્તાન દ્વારા અલગ-અલગ વિવાદ ઉકેલ પદ્ધતિની માંગ કરવામાં આવ્યા બાદ વિશ્વ બેંકે ડિસેમ્બર 2016માં બંને નિમણૂક પ્રક્રિયાઓ રોકી દીધી હતી. તેનો હેતુ બંને દેશોને વિવાદના વૈકલ્પિક ઉકેલ અંગે ચર્ચા માટે સમય આપવાનો હતો.
માર્ચ 2022માં વિશ્વ બેંકે બંને પ્રક્રિયાઓ ફરી શરૂ કરવાની જાહેરાત કરી. આ હેઠળ મિશેલ લિનોને નિષ્પક્ષ નિષ્ણાત અને સીન મર્ફીને મધ્યસ્થતા કોર્ટના અધ્યક્ષ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા.
ભારતે ત્યારથી મધ્યસ્થતા પ્રક્રિયામાં ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો છે. તેનું કહેવું છે કે મધ્યસ્થતા કોર્ટની રચના સિંધુ જળ સંધિની જોગવાઈઓ અનુસાર નથી અને એક જ વિવાદ પર સમાંતર કાર્યવાહી ચલાવી શકાય નહીં. ભારતના જણાવ્યા અનુસાર, કિશનગંગા અને રતલે પરિયોજનાઓ સાથે જોડાયેલા મતભેદોના ઉકેલ માટે નિષ્પક્ષ નિષ્ણાતની પ્રક્રિયા જ સંધિ અનુસારની પદ્ધતિ છે.
2023માં પણ ભારતની વાંધા અરજી કોર્ટે ફગાવી હતી
6 જુલાઈ 2023ના રોજ મધ્યસ્થતા કોર્ટએ ભારતની અધિકારક્ષેત્ર સંબંધિત વાંધા અરજીઓને ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે સર્વસંમતિથી કહ્યું હતું કે તેની રચના કાયદેસર રીતે કરવામાં આવી છે અને પાકિસ્તાન દ્વારા તેની સમક્ષ લાવવામાં આવેલા વિવાદો પર નિર્ણય આપવાનો તેને અધિકાર છે. ભારત આ કાર્યવાહીમાં સામેલ થયું ન હતું.
ત્યારબાદ કોર્ટે ઓગસ્ટ 2025માં સિંધુ જળ સંધિના સામાન્ય અર્થઘટન પર નિર્ણય આપ્યો. નવેમ્બર 2025માં પાકિસ્તાનની સ્પષ્ટતા સંબંધિત માંગ પર નિર્ણય અને મે 2026માં મહત્તમ જળ-સંગ્રહ (maximum pondage) સાથે જોડાયેલા અન્ય એક મામલામાં નિર્ણય સંભળાવવામાં આવ્યો. ભારતે આ નિર્ણયો પણ સ્વીકાર્યા નથી.
આ દરમિયાન કિશનગંગા અને રતલે પરિયોજનાઓને લઈને નિષ્પક્ષ નિષ્ણાતની સમાંતર કાર્યવાહી ચાલુ છે. આ પ્રક્રિયામાં અંતિમ નિર્ણય જુલાઈ 2027માં આવવાની અપેક્ષા છે.
