JNU PhD Reservation Protest: JNUમાં PhD પ્રવેશમાં અનામતના નિયમો અંગે 21 દિવસથી વિરોધ પ્રદર્શન, શું છે સમગ્ર વિવાદ?

Arati Parmar
8 Min Read
JNU PhD Reservation Protest

JNU PhD Reservation Protest: જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી (JNU)માં PhD પ્રવેશ દરમિયાન અનામતના નિયમોનો અમલ કરવામાં ગેરરીતિ થઈ હોવાના આક્ષેપો થઈ રહ્યા છે. અલગ-અલગ વિદ્યાર્થી સંગઠનોનો દાવો છે કે અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ના ઉમેદવારો માટે નિશ્ચિત કરાયેલી બેઠકો તેમના નક્કી કરેલા અનામતના પ્રમાણ કરતાં ઓછી રાખવામાં આવી છે. આ મુદ્દે કેમ્પસમાં છેલ્લા 21 દિવસથી વિરોધ પ્રદર્શન ચાલી રહ્યું છે.

આ વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો, જ્યારે વિદ્યાર્થી સંગઠનો સ્ટુડન્ટ્સ ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયા (SFI) અને બિરસા આંબેડકર ફૂલે સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિયેશન (BAPSA)એ JNUમાં 2026-27ના PhD પ્રવેશમાં અનામતના નિયમોનો અમલ કરવામાં ગેરરીતિ થઈ હોવાની ફરિયાદ કરી. તેમણે અલગ-અલગ PhD કાર્યક્રમો અને પ્રવેશની વિવિધ પદ્ધતિઓમાં અનામત બેઠકોની ફાળવણી સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા.

- Advertisement -

ત્યારબાદ યુનિવર્સિટીએ આક્ષેપોની તપાસ માટે પાંચ સભ્યોની સમિતિ બનાવી. તેની અધ્યક્ષતા સ્કૂલ ઑફ સોશિયલ સાયન્સિસના ડીન વિવેક કુમાર કરી રહ્યા છે.

સમિતિની અત્યાર સુધીમાં એક બેઠક મળી છે. જોકે, ત્યારબાદ પણ વિરોધ પ્રદર્શન બંધ થયું નથી. BAPSA 23 ઑક્ટોબરથી JNU કેમ્પસમાં અનિશ્ચિત સમયની ધરણાં પર બેઠું છે. સંગઠનની માગણી છે કે 2026-27ના PhD પ્રવેશમાં STની 15 અને SCની ચાર બેઠકો માટે ફરીથી જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવે.

- Advertisement -

વિવાદની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?

આ વિવાદનું મુખ્ય કારણ કેન્દ્ર સરકારની અનામત નીતિ છે. આ નીતિ હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી ભંડોળ મેળવતી શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) માટે 15 ટકા, અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) માટે 7.5 ટકા, અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) માટે 27 ટકા અને આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS) માટે 10 ટકા બેઠકો અનામત રાખવી જરૂરી છે.

આ ઉપરાંત, બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા ધરાવતા લોકો (PwBD) માટે અલગથી 5 ટકા અનામત પણ આપવામાં આવે છે. આ અનામત તમામ વર્ગોમાં અલગથી લાગુ પડે છે.

- Advertisement -

આ વિવાદ ત્યારે શરૂ થયો, જ્યારે BAPSAએ 24 ઑક્ટોબરે JNUના 2026-27ના PhD પ્રવેશના પ્રોસ્પેક્ટસમાં STની બેઠકોની ફાળવણી સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. આ પહેલાં SFIએ 29 સપ્ટેમ્બરે રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ આયોગ (NCSC) અને રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જનજાતિ આયોગ (NCST)માં ફરિયાદ કરી હતી. ત્યારબાદ 28 ઑક્ટોબરે એક પત્રકાર પરિષદ પણ યોજી હતી.

BAPSAએ 24 ઑક્ટોબરે જાહેર કરેલા પોતાના નિવેદનનું શીર્ષક ‘EWS છે, પરંતુ ST નથી’ રાખ્યું હતું. તેમાં સંગઠને આક્ષેપ કર્યો હતો, “બિનઅનામત વર્ગની બેઠકોમાં આર્થિક રીતે નબળા વર્ગ (EWS)નો ક્વોટા, અનુસૂચિત જનજાતિ (ST)ને બંધારણ દ્વારા મળેલા અધિકાર પહેલાં ભરી દેવામાં આવે છે.”

સંગઠનના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું કે PhDના 84 કાર્યક્રમોમાંથી 56માં ST માટે એક પણ બેઠક નહોતી, જ્યારે આમાંથી 24 કાર્યક્રમોમાં EWS માટે બેઠકો હતી. BAPSAએ કહ્યું કે 2021-22થી 2026-27 સુધી પ્રવેશના તમામ તબક્કામાં આવી જ સ્થિતિ રહી છે.

JNUમાં PhDમાં પ્રવેશની ત્રણ પદ્ધતિઓ છે: યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC)/કાઉન્સિલ ઑફ સાયન્ટિફિક એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ રિસર્ચ (CSIR)–નેશનલ એલિજિબિલિટી ટેસ્ટ (NET), જુનિયર રિસર્ચ ફેલોશિપ (JRF) અને GATE.

BAPSAએ JNUની આ પદ્ધતિ સામે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે કે યુનિવર્સિટી દરેક PhD કાર્યક્રમ અને પ્રવેશની દરેક પદ્ધતિ માટે અનામત બેઠકોની ગણતરી અલગ-અલગ કરે છે, જ્યારે સંગઠનનું કહેવું છે કે તમામ બેઠકોને જોડીને ગણતરી થવી જોઈએ.

સંગઠનના જણાવ્યા અનુસાર, સમસ્યા એ છે કે જ્યારે કોઈ કાર્યક્રમમાં બેઠકોની સંખ્યા ઓછી હોય છે, ત્યારે નિશ્ચિત ટકાવારી પ્રમાણે તેમાં અનામત બેઠક મળતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, ST માટે 7.5 ટકા અનામત હેઠળ કોઈ કાર્યક્રમ અથવા પ્રવેશની એક શ્રેણીમાં છ બેઠકો હોય, તો ST માટે એક પણ બેઠક મળતી નથી. પરંતુ જો આવા બે જૂથોની બેઠકોને એકસાથે ગણવામાં આવે, તો કુલ 12 બેઠકો થાય અને BAPSAની ગણતરી પ્રમાણે તેમાં ST માટે એક બેઠક મળી શકે છે.

JNUના સેન્ટર ફૉર પૉલિટિકલ સ્ટડીઝના રિસર્ચ સ્કૉલર અને BAPSAના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ અવિચલ વાર્કેએ ધ પ્રિન્ટને કહ્યું, “STનો ક્વોટા 7.5 ટકા છે. તેથી કોઈ કાર્યક્રમમાં ઓછામાં ઓછી સાત બેઠકો હોવી જોઈએ, ત્યારે જ ST માટે એક બેઠક મળે છે. જ્યારે વધુ બેઠકોને નાના-નાના કાર્યક્રમો અથવા પ્રવેશની અલગ-અલગ પદ્ધતિઓમાં વહેંચી દેવામાં આવે છે, ત્યારે દરેક જૂથમાં બેઠકોની સંખ્યા આ મર્યાદા કરતાં ઓછી રહી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ST માટે કોઈ બેઠક બચતી નથી.”

સંગઠને સ્કૂલ ઑફ સંસ્કૃત એન્ડ ઇન્ડિક સ્ટડીઝનું ઉદાહરણ આપ્યું. તેણે કહ્યું કે આ સ્કૂલે 2026-27માં PhDની કુલ 12 બેઠકોની જાહેરાત કરી હતી. તેમાં છ બેઠકો NET દ્વારા અને છ JRF દ્વારા પ્રવેશ માટે હતી. BAPSAની ગણતરી પ્રમાણે, જો આ તમામ 12 બેઠકોને એકસાથે ગણવામાં આવી હોત, તો ST માટે એક બેઠક મળતી. પરંતુ છ-છ બેઠકોના બંને જૂથોમાં ST માટે એક પણ બેઠક નહોતી.

BAPSAના જણાવ્યા અનુસાર, JNUએ 2026-27માં PhDની કુલ 711 બેઠકોની જાહેરાત કરી હતી. તેમાં STના ઉમેદવારો માટે 38 બેઠકો રાખવામાં આવી હતી, જ્યારે 7.5 ટકાના ક્વોટા પ્રમાણે આશરે 53 બેઠકો હોવી જોઈએ હતી. સંગઠને એમ પણ કહ્યું કે EWS માટે કુલ બેઠકોમાંથી 10.27 ટકા બેઠકો રાખવામાં આવી હતી, જે નિશ્ચિત 10 ટકાથી થોડી વધારે છે.

SFI, AISA અને JNUના શિક્ષકોએ પણ અનામત અંગે પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા

ત્યારબાદ 2026-27ના PhD પ્રવેશ સત્રમાં અનામતના નિયમોના અમલ અંગે અન્ય વિદ્યાર્થી સંગઠનોએ પણ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. JNUના શિક્ષક સંગઠન (JNUTA)એ પણ યુનિવર્સિટીમાં વંચિત સમુદાયોની ભાગીદારી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

28 ઑક્ટોબરે યોજાયેલી પત્રકાર પરિષદમાં SFIએ આક્ષેપ કર્યો કે 2026-27ના PhD પ્રવેશમાં યુનિવર્સિટીએ SCના ઉમેદવારો માટે 103 બેઠકો રાખી હતી, જ્યારે 15 ટકાના ક્વોટા પ્રમાણે આશરે 107 બેઠકો હોવી જોઈએ હતી. સંગઠને એમ પણ કહ્યું કે બેન્ચમાર્ક દિવ્યાંગતા ધરાવતા લોકો (PwBD) માટે માત્ર 17 બેઠકો રાખવામાં આવી હતી, જ્યારે 5 ટકા અનામતના નિયમ પ્રમાણે આશરે 36 બેઠકો હોવી જોઈએ હતી.

જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયન (JNUSU)નાં ઉપપ્રમુખ અને SFIનાં સભ્ય ગોપિકા બાબુએ ધ પ્રિન્ટને કહ્યું કે SFI ફરી એકવાર રાષ્ટ્રીય અનુસૂચિત જાતિ આયોગ (NCSC)ને પત્ર લખવાની યોજના બનાવી રહ્યું છે.

તેમણે કહ્યું, “અમારી માગણી છે કે યુનિવર્સિટી બેઠકોની નવી ફાળવણી સાથે નવો પ્રોસ્પેક્ટસ બહાર પાડે અને આ પ્રવેશ સત્રમાં PhD માટે ફરીથી ઇન્ટરવ્યૂ યોજે. યુનિવર્સિટીએ સમય પસાર કરવા માટે એક સમિતિ બનાવી છે, પરંતુ જ્યાં સુધી આ વર્ષના પ્રવેશમાં બેઠકોની નવી ફાળવણીનો અમલ કરવામાં નહીં આવે, ત્યાં સુધી તેનો કોઈ લાભ થશે નહીં.”

તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે JNUએ NCSCને આપેલા પોતાના જવાબમાં આ આક્ષેપોનો ઇનકાર કર્યો નથી. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો, “જો અનામત નીતિનો કોઈ ભંગ થયો નથી, તો યુનિવર્સિટી સ્પષ્ટપણે આવું કેમ કહી શકતી નથી?”

AISAએ 31 ઑક્ટોબરે શિક્ષણ મંત્રાલયને પત્ર લખીને આ મામલે સ્વતંત્ર તપાસ કરાવવાની માગણી કરી હતી. સંગઠને 2022થી 2026 દરમિયાન જાહેર કરાયેલી PhDની 4,288 બેઠકોનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું. તેમાં SCની 42 અને STની 44 બેઠકો ઓછી હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો.

બીજી તરફ, JNUTAએ વંચિત સમુદાયોની ભાગીદારીમાં ઘટાડાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. સંગઠને કહ્યું કે SCના વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 2021-22માં 1,500 હતી, જે 2024-25માં ઘટીને 1,143 થઈ ગઈ. જ્યારે STના વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 741થી ઘટીને 545 થઈ ગઈ.

JNUTAએ 2 નવેમ્બરે મળેલી એક્ઝિક્યુટિવ કાઉન્સિલની બેઠકમાં રજૂ કરાયેલા JNUના 2025-26ના વાર્ષિક અહેવાલનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. સંગઠને કહ્યું કે EWSની ભાગીદારી આશરે 15 ટકા હતી, જ્યારે SC, ST અને OBCની ભાગીદારી તેમના માટે નિશ્ચિત કરાયેલા અનામતના પ્રમાણ કરતાં ઓછી રહી હતી.

JNUTAએ એક નિવેદનમાં કહ્યું, “વહીવટીતંત્રની આ સ્પષ્ટ બેદરકારી સીધી રીતે એવી સંસ્કૃતિનું પરિણામ છે, જેમાં વર્તમાન યુનિવર્સિટી વહીવટીતંત્રને લાગે છે કે તે કંઈ પણ કરીને બચી શકે છે.”

Share This Article