Ken Betwa River Linking Project Protest: તાજેતરમાં દિલ્હીના જંતર-મંતર પર વિરોધ પ્રદર્શન ચાલી રહ્યું હતું, તે દરમિયાન મધ્યપ્રદેશમાં પણ એક મોટું આંદોલન જોવા મળ્યું. આ વિરોધ કેન-બેતવા નદી જોડાણ (River Linking) પ્રોજેક્ટ સામે થઈ રહ્યો હતો. આંદોલનમાં મોટી સંખ્યામાં આદિવાસીઓ અને મહિલાઓ જોડાયા હતા.
આ સંપૂર્ણપણે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ હતો. કેટલાક લોકો આમરણાંત ઉપવાસ પર બેઠા હતા. પરંતુ પોલીસ દ્વારા અચાનક આ વિરોધ સમેટી દેવામાં આવ્યો. જેના કારણે આ મુદ્દાની દેશભરમાં એટલી ચર્ચા થઈ નહીં. તેથી આજે આપણે સમજીએ કે આખરે આ સમગ્ર વિવાદ શું છે.
તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ મુજબ, 15 દિવસ સુધી ચાલેલા કેન-બેતવા પ્રોજેક્ટ વિરોધને પોલીસે અચાનક સમાપ્ત કરાવ્યો અને ઉપવાસ પર બેઠેલા પ્રદર્શનકારીઓને હોસ્પિટલમાં ખસેડ્યા.
ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આખરે શું બન્યું.
ભારતનો પ્રથમ નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ
કેન-બેતવા નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ ભારતનો પ્રથમ ઇન્ટર-બેસિન રિવર લિંકિંગ પ્રોજેક્ટ છે, જે નેશનલ પર્સપેક્ટિવ પ્લાન હેઠળ અમલમાં મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
આ પ્રોજેક્ટ ખાસ કરીને બુંદેલખંડ વિસ્તાર માટે બનાવવામાં આવ્યો છે. બુંદેલખંડ ઉત્તર પ્રદેશ અને મધ્યપ્રદેશના કેટલાક જિલ્લાઓમાં ફેલાયેલો છે.
આ વિસ્તારમાં વારંવાર દુષ્કાળ પડે છે, પાક નિષ્ફળ જાય છે, ભૂગર્ભ જળનું સ્તર સતત નીચે જઈ રહ્યું છે અને પીવાના તેમજ સિંચાઈના પાણીની ભારે અછત રહે છે.
સરકારનું માનવું છે કે જો કેન અને બેતવા નદીઓને જોડવામાં આવશે તો આ સમસ્યાઓનો મોટો ઉકેલ મળી શકે.
પરંતુ બીજી તરફ આ દેશનો સૌથી વધુ વિવાદાસ્પદ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ પણ બની ગયો છે.
વિરોધ ક્યાંથી શરૂ થયો?
આ વિરોધ 3 જુલાઈ, 2026ના રોજ મધ્યપ્રદેશના છતરપુર જિલ્લાના દૌધન ડેમ સાઇટ પરથી શરૂ થયો હતો.
આ પ્રોજેક્ટમાં કેન અને બેતવા નદીઓને આશરે 221 કિલોમીટર લાંબી કેનાલ દ્વારા જોડવામાં આવી રહી છે.
વિરોધ કરનારાઓની મુખ્ય માંગ હતી કે પ્રોજેક્ટથી અસરગ્રસ્ત પરિવારોને યોગ્ય વળતર અને યોગ્ય પુનર્વસન આપવામાં આવે.
આ આંદોલનમાં આદિવાસી સમુદાયો, ખેડૂતો, મહિલાઓ, સ્થળાંતરિત પરિવારો અને સામાજિક કાર્યકરો જોડાયા હતા.
આંદોલનનું નેતૃત્વ અમિત ભટનગર કરી રહ્યા હતા, જે અનિશ્ચિત મુદતના ઉપવાસ પર બેઠા હતા.
વિરોધનું સ્વરૂપ અનોખું હતું
વિરોધ દરમિયાન લોકો માત્ર સૂત્રોચ્ચાર કરતા નહોતા, પરંતુ વિવિધ પ્રકારના પ્રતિકાત્મક સત્યાગ્રહ પણ કરી રહ્યા હતા.
1. આમરણાંત ઉપવાસ
અમિત ભટનગર છેલ્લા બે અઠવાડિયાથી અનિશ્ચિત મુદતના ઉપવાસ પર બેઠા હતા.
તેમની મુખ્ય માંગણીઓ હતી:
- અસરગ્રસ્ત લોકોનું યોગ્ય પુનર્વસન
- બજારભાવ મુજબ વળતર
- પ્રોજેક્ટમાં થયેલી ગેરરીતિઓની તપાસ
- આદિવાસીઓના અધિકારોનું રક્ષણ
2. જળ સત્યાગ્રહ
ગ્રામજનો દરરોજ નદીમાં કલાકો સુધી ઊભા રહી વિરોધ નોંધાવતા હતા.
તેઓ સંદેશ આપવા માંગતા હતા કે જે નદી તેમના જીવનનો આધાર છે, એ જ હવે તેમના ઘર અને જમીન ડૂબાડી રહી છે.
3. ચિતા સત્યાગ્રહ
પ્રદર્શનકારીઓ પ્રતિકાત્મક ચિતા બનાવી તેના ઉપર સૂઈ જતા હતા.
તે દ્વારા તેઓ બતાવવા માંગતા હતા કે જમીન ગુમાવવી એટલે તેમના માટે જીવન ગુમાવવું.
4. ફાંસી સત્યાગ્રહ
કેટલાક લોકો પ્રતિકાત્મક રીતે ફાંસી લેતા હોય તેવું દૃશ્ય સર્જી પોતાની પીડા વ્યક્ત કરતા હતા.
પોલીસે વિરોધ કેમ સમેટાવ્યો?
વિરોધના 15મા દિવસે વહેલી સવારે લગભગ પાંચ વાગ્યે પોલીસ અને જિલ્લા પ્રશાસનના અધિકારીઓ સ્થળ પર પહોંચ્યા.
તેમણે
- વિરોધ કેમ્પ હટાવી દીધો,
- ઉપવાસ પર બેઠેલા અમિત ભટનગરને હોસ્પિટલમાં ખસેડ્યા,
- અન્ય પ્રદર્શનકારીઓને બસમાં બેસાડી તેમના ગામોમાં મોકલી દીધા.
પ્રશાસનનું શું કહેવું છે?
પ્રશાસનનું કહેવું છે કે
- કોઈની ધરપકડ કરવામાં આવી નથી.
- માત્ર લોકોની સુરક્ષા માટે કાર્યવાહી કરવામાં આવી.
સરકારે આપેલા કારણો:
પાણીનું સ્તર વધી રહ્યું હતું
ચોમાસાના કારણે નદીમાં પાણી ઝડપથી વધી રહ્યું હતું.
ફ્લેશ ફ્લડ, ડૂબી જવાની અને અકસ્માતની શક્યતા વધી રહી હતી.
ઉપવાસી નેતાની તબિયત બગડી રહી હતી
અમિત ભટનગરની તબિયત સતત ખરાબ થઈ રહી હતી.
ડોક્ટરોના જણાવ્યા પ્રમાણે લાંબો ઉપવાસ ચાલુ રહે તો કિડની અને અન્ય અંગો પર ગંભીર અસર પડી શકે.
બાંધકામ સ્થળ હોવાથી જોખમ
પ્રદર્શન સ્થળ નજીક પુલનું બાંધકામ ચાલી રહ્યું હતું.
ચોમાસામાં મોટી ભીડ એકત્ર થવાથી અકસ્માતની શક્યતા વધી રહી હતી.
પ્રદર્શનકારીઓ શું કહી રહ્યા છે?
પ્રદર્શનકારીઓ સરકારના દાવા સાથે સહમત નથી.
તેમનું કહેવું છે કે
- તેમને ગેરકાયદેસર રીતે અટકાવવામાં આવ્યા,
- શાંતિપૂર્ણ વિરોધને દબાવવામાં આવ્યો,
- પ્રોજેક્ટમાં થયેલી ગેરરીતિઓ અને ભ્રષ્ટાચાર બહાર આવે તે પહેલાં જ પોલીસ કાર્યવાહી કરી.
પ્રદર્શનકારીઓની મુખ્ય માંગણીઓ
તેમની માંગ છે કે
- જમીનનું વર્તમાન બજાર મૂલ્ય પ્રમાણે વળતર મળે.
- રોજગાર અને જીવનનિર્વાહના નુકસાનની ભરપાઈ કરવામાં આવે.
- યોગ્ય પુનર્વસન આપવામાં આવે.
- નવી વસાહતમાં ખેતીની જમીન, મકાન, રસ્તા, શાળાઓ અને અન્ય મૂળભૂત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે.
- વન અધિકાર કાયદા હેઠળ આદિવાસીઓના અધિકારોને માન્યતા આપવામાં આવે.
ઘણા આદિવાસી પરિવારોનું કહેવું છે કે તેઓ જંગલ પરથી ઈંધણ, ખોરાક અને પશુચારા માટે નિર્ભર છે, તેથી તેમના પરંપરાગત અધિકારોનું રક્ષણ થવું જોઈએ.
કેન-બેતવા પ્રોજેક્ટ શું છે?
આ પ્રોજેક્ટનો હેતુ કેન નદીના વધારાના પાણીને બેતવા નદીમાં પહોંચાડવાનો છે.
તે માટે
- આશરે ₹44,000 કરોડથી વધુનો ખર્ચ
- દૌધન ડેમ
- 221 કિમી લાંબી કેનાલ
- 103 મેગાવોટ જળવિદ્યુત ઉત્પાદન
- 27 મેગાવોટ સોલાર ઊર્જા ઉત્પાદન
જેવા મુખ્ય ઘટકોનો સમાવેશ થાય છે.
સરકારનું કહેવું છે કે
- લાખો હેક્ટર જમીનને સિંચાઈ મળશે,
- આશરે 65 લાખ લોકોને પીવાનું પાણી મળશે,
- બુંદેલખંડમાં વિકાસને વેગ મળશે.
પ્રોજેક્ટ વિવાદાસ્પદ કેમ છે?
વિરોધ કરનારાઓના મુખ્ય મુદ્દા આ છે:
સ્થળાંતર
હજારો આદિવાસી અને ખેડૂતોને પોતાના ઘર અને ખેતીની જમીન છોડવી પડશે.
પર્યાવરણ
પ્રોજેક્ટનો એક ભાગ પન્ના ટાઇગર રિઝર્વમાંથી પસાર થાય છે.
જેના કારણે
- જંગલો ડૂબશે,
- વન્યજીવોના રહેઠાણ પર અસર પડશે,
- જૈવવિવિધતા ઘટી શકે છે.
નદીની કુદરતી વ્યવસ્થા
નદીનો કુદરતી પ્રવાહ બદલવાથી
- માછલીઓની સંખ્યા,
- ભેજવાળા વિસ્તારો,
- ભૂગર્ભ જળનું પુનર્ભરણ,
- નીચાણવાળા વિસ્તારની પર્યાવરણીય વ્યવસ્થા
પર નકારાત્મક અસર થઈ શકે છે.
ભવિષ્યમાં પાણીની અછત
કેટલાક નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ભવિષ્યમાં કેન નદીમાં જ પાણી ઓછું થઈ શકે છે.
જો એવું બનશે તો બેતવા તરફ પાણી કેવી રીતે મોકલાશે તે પ્રશ્ન પણ ઉભો થાય છે.
સરકારનું વલણ
કેન્દ્ર સરકાર અને મધ્યપ્રદેશ સરકારનું કહેવું છે કે
- પ્રોજેક્ટને તમામ જરૂરી મંજૂરી મળી ચૂકી છે.
- બુંદેલખંડ જેવા દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારમાં તેનો મોટો લાભ મળશે.
- અસરગ્રસ્ત લોકો માટે પુનર્વસન પેકેજ અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે.
- પીવાનું પાણી, સિંચાઈ અને પ્રાદેશિક વિકાસ જેવા મોટા જાહેર હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને આ પ્રોજેક્ટ જરૂરી છે.
કેન-બેતવા નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ એક તરફ બુંદેલખંડ માટે પાણી, સિંચાઈ અને વિકાસની આશા તરીકે જોવામાં આવે છે, જ્યારે બીજી તરફ આદિવાસી પરિવારોના સ્થળાંતર, યોગ્ય વળતર, પુનર્વસન, પર્યાવરણ અને વન્યજીવન પર પડતી અસરોને કારણે તે ભારે વિવાદમાં છે.
આ જ મુદ્દાઓને લઈને છેલ્લા 15 દિવસ સુધી ચાલેલા શાંતિપૂર્ણ વિરોધને પોલીસે સમાપ્ત કરાવ્યો, પરંતુ પ્રોજેક્ટને લઈને સરકાર અને અસરગ્રસ્ત લોકો વચ્ચેનો મતભેદ હજુ યથાવત છે.
