Lalan Singh Statement: SIRમાં નામ કપાયા બાદ સરકારી યોજનાઓનો લાભ પણ બંધ થશે? વોટર ID ફરજિયાત કરવાની દરખાસ્ત સામે વિપક્ષનો વિરોધ

Lalan Singh Statement: કેન્દ્રીય મંત્રી રાજીવ રંજન સિંહ ઉર્ફે લલન સિંહના એક નિવેદનથી દેશમાં નવો રાજકીય વિવાદ ઊભો થયો છે. તેમણે કહ્યું છે કે સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભાર્થીઓને ચુકવણી કરવા માટે હવે આધાર કાર્ડને ઓળખનો આધાર બનાવવામાં નહીં આવે. તેના બદલે લાભાર્થીઓની ઓળખ બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ અને વોટર ID કાર્ડ (EPIC નંબર) દ્વારા કરવામાં આવશે.

કોંગ્રેસ અને ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી)એ આ દરખાસ્ત સામે સખત વાંધો ઉઠાવ્યો છે. વિપક્ષનું કહેવું છે કે ચૂંટણી પંચના વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દ્વારા કરોડો લોકોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવાના વિવાદ વચ્ચે સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે વોટર ID ફરજિયાત કરવાનો નિર્ણય ગરીબો અને વંચિત સમુદાયો માટે બેવડી મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.

કોંગ્રેસના નેતા પવન ખેડાએ આ દરખાસ્ત પર આકરી પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું કે પહેલાં લોકો પાસેથી મતદાનનો અધિકાર છીનવવામાં આવી રહ્યો છે અને હવે તેમને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભથી પણ વંચિત રાખવાની તૈયારી થઈ રહી છે.

લલન સિંહે શું કહ્યું હતું?

કેન્દ્રીય પંચાયતી રાજ, મત્સ્યપાલન, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રી રાજીવ રંજન સિંહ ઉર્ફે લલન સિંહે 30 ઓક્ટોબરે પંચાયતી રાજ મંત્રાલય દ્વારા આયોજિત રાષ્ટ્રીય કાર્યશાળા ‘પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન 2026-27’માં આ જાહેરાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે હવે લાભાર્થીઓને ચુકવણી કરવાનો આધાર આધાર કાર્ડ રહેશે નહીં. તેમનો તર્ક હતો કે આધાર કાર્ડ બનાવવાનાં કેન્દ્રો હવે દરેક શેરી અને વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ છે અને કોઈનું પણ આધાર કાર્ડ માત્ર પાંચ મિનિટમાં બનાવી શકાય છે.

મંત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, તેના બદલે લાભાર્થીઓની ઓળખ માટે બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ અને તેમના વોટર ID કાર્ડના EPIC નંબરનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ જ આધાર પર સરકારી યોજનાઓની ચુકવણી કરવામાં આવશે.

જોકે, લલન સિંહે એ સ્પષ્ટ કર્યું નહોતું કે આ વ્યવસ્થા કઈ-કઈ સરકારી યોજનાઓ પર લાગુ થશે અને તેનો અમલ કઈ સમયમર્યાદામાં કરવામાં આવશે. એ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે પંચાયતી રાજ મંત્રાલયની એવી કોઈ યોજના નથી, જેના હેઠળ સીધા વ્યક્તિગત લાભાર્થીઓના બેંક ખાતામાં નાણાં જમા કરવામાં આવતા હોય. જોકે, મંત્રી પાસે મત્સ્યપાલન, પશુપાલન અને ડેરી મંત્રાલયનો પણ હવાલો છે, જેના હેઠળ કેટલીક યોજનાઓમાં આધાર આધારિત ઓળખનો ઉપયોગ થાય છે.

પવન ખેડાનો પ્રહાર: પહેલાં મતદાનનો અધિકાર છીનવ્યો, હવે યોજનાઓના લાભથી વંચિત રાખશો

કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા પવન ખેડાએ ગુરુવારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર કેન્દ્રીય મંત્રીના નિવેદનની ટીકા કરી હતી. તેમણે લખ્યું હતું, “પહેલાં મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર કરીને લોકોનો રાજકીય અવાજ છીનવી લો. ત્યારબાદ યાદીમાં નામ ન હોવાના કારણે તેમના કલ્યાણકારી અધિકારો પણ છીનવી લો.”

પવન ખેડાએ દાવો કર્યો હતો કે વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) દરમિયાન અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા 13.3 કરોડ ભારતીયોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં છે.

તેમણે આશંકા વ્યક્ત કરી હતી કે જો સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે વોટર ID ફરજિયાત કરવામાં આવશે, તો મતદાર યાદીમાંથી જેમનાં નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં છે તેઓ સરકારી સહાયથી પણ વંચિત રહી શકે છે.

ખેડાએ કહ્યું હતું કે તેના પરિણામે લાખો ભારતીયો લોકશાહી વ્યવસ્થા અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ, બંનેમાંથી બહાર થઈ જશે. તેમને બીજા દરજ્જાના નાગરિકોની જેમ પોતાના નાગરિક અધિકારોથી વંચિત રહેવું પડશે.

CPI(M)એ પણ વિરોધ નોંધાવ્યો, ગરીબોની મુશ્કેલીઓ વધશે

લલન સિંહની દરખાસ્તનો ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી) એટલે કે CPI(M)એ પણ વિરોધ કર્યો છે. પક્ષના પોલિટ બ્યૂરો દ્વારા 4 નવેમ્બરે જાહેર કરવામાં આવેલા નિવેદનમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓની ચુકવણીને આધારની જગ્યાએ વોટર ID અને બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ સાથે જોડવાની દરખાસ્ત ગરીબો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારના લોકો માટે નવી અડચણો ઊભી કરશે.

CPI(M)એ કહ્યું હતું કે આ દરખાસ્તને ચૂંટણી પંચ દ્વારા ચલાવવામાં આવી રહેલા SIR અભિયાનના સંદર્ભમાં પણ જોવી જોઈએ. પક્ષે SIRને મતાધિકાર પર સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક અને મોટા પ્રમાણમાં લોકોને મતદાનના અધિકારથી વંચિત રાખવાની વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા ગણાવી હતી.

પક્ષે બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણની વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું. પક્ષે જણાવ્યું હતું કે ઘણી વૃદ્ધ મહિલા ખેતમજૂરોની આંખની કીકી (આઇરિસ)નું સ્કેન બાયોમેટ્રિક મશીનો યોગ્ય રીતે કરી શકતાં નથી. એ જ રીતે શારીરિક મહેનત કરતા મજૂરોની આંગળીઓનાં નિશાન ઘસાઈ જવાને કારણે મશીનો તેમની ઓળખ કરી શકતાં નથી.

આ ઉપરાંત, ઇલેક્ટ્રોનિક KYCની પ્રક્રિયામાં સ્માર્ટફોનની જરૂરિયાત પણ ગ્રામ્ય પરિવારો માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. જે પરિવારો પાસે સ્માર્ટફોન નથી, તેમના માટે સરકારી યોજનાઓ સુધી પહોંચવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.

13.4 કરોડ મતદારોનાં નામ દૂર થયાનો દાવો

CPI(M)એ પોતાના નિવેદનમાં દાવો કર્યો હતો કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન 13.4 કરોડથી વધુ મતદારોને મતદાર યાદીમાંથી બહાર કરવામાં આવ્યા છે. પક્ષનું કહેવું છે કે આ પ્રક્રિયાની અસર ખાસ કરીને લઘુમતી સમુદાયો, મહિલાઓ, ગરીબો અને સમાજના વંચિત વર્ગો પર પડી રહી છે.

પક્ષે સવાલ ઉઠાવ્યો હતો કે જ્યારે મતદાર યાદીમાં નામ હોવાને લઈને જ વિવાદ ચાલી રહ્યો છે, ત્યારે સરકારી યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે વોટર IDને ફરજિયાત શરત બનાવવી કેટલું યોગ્ય છે?

CPI(M)ના જણાવ્યા અનુસાર, વોટર IDને કલ્યાણકારી યોજનાઓ સાથે જોડવાથી પહેલેથી જ વંચિત લોકો સામે વધુ મોટી મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. પક્ષે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે કેટલીક રાજ્ય સરકારોએ SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયા બાદ લોકોને રેશન અને અન્ય સરકારી સુવિધાઓ આપવાનો ઇનકાર કર્યો છે. પક્ષે કેન્દ્ર સરકારને આ દરખાસ્ત તાત્કાલિક પાછી ખેંચવાની માગ કરી છે.

પશ્ચિમ બંગાળમાં અગાઉ પણ આવો વિવાદ સામે આવ્યો હતો

આધારની જગ્યાએ વોટર IDને સરકારી યોજનાઓ સાથે જોડવાની દરખાસ્ત એવા સમયે આવી છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR દરમિયાન મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયા બાદ સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભને લઈને અગાઉથી જ વિવાદ ઊભો થયો છે.

મે 2026માં પશ્ચિમ બંગાળની BJP સરકાર તરફથી સંકેત આપવામાં આવ્યો હતો કે SIR દરમિયાન જે લોકોનાં નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યાં છે અને જેમની અપીલ એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલમાં પડતર છે, તેમને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભથી બહાર રાખવામાં આવી શકે છે.

પશ્ચિમ બંગાળમાં SIRના ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ એટલે કે તાર્કિક વિસંગતતા અને ન્યાયિક તપાસના તબક્કામાં આશરે 27.16 લાખ મતદારોનાં નામ દૂર કરવામાં આવ્યાં હતાં.

આ કાર્યવાહી સામે વિપક્ષ અને અસરગ્રસ્ત મતદારોએ ગંભીર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. આરોપ હતો કે નામની જોડણીમાં તફાવત, વ્યક્તિગત વિગતોમાં નાની ભૂલો, પૂરતી નોટિસ ન મળવી અને જૂની તથા નવી મતદાર યાદીઓ વચ્ચે નામોનો મેળ ન બેસવાને કારણે વાસ્તવિક મતદારોનાં નામ પણ દૂર થઈ ગયાં હતાં.

આવી સ્થિતિમાં હવે સરકારી યોજનાઓના લાભને વોટર ID સાથે જોડવાની ચર્ચાએ મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થઈ ચૂકેલા લોકોની ચિંતા વધારી છે.

SIRનો વ્યાપ વધવાની વચ્ચે આવી દરખાસ્ત

ચૂંટણી પંચનું વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) અભિયાન જૂન 2025માં બિહારથી શરૂ થયું હતું. ત્યારબાદ ઓક્ટોબર 2025માં તેને નવ રાજ્યો અને ત્રણ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું હતું. આ તબક્કામાં આશરે 51 કરોડ મતદારોને આ પ્રક્રિયાના દાયરામાં લાવવામાં આવ્યા હતા.

ત્યારબાદ અલગ-અલગ તબક્કામાં દેશના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ આ અભિયાન આગળ વધારવામાં આવ્યું હતું.

આ પ્રક્રિયાને લઈને વિપક્ષી પક્ષો, સામાજિક કાર્યકરો અને નાગરિક સંગઠનોએ સતત સવાલો ઉઠાવ્યા છે. તેમનો આરોપ છે કે મોટી સંખ્યામાં વાસ્તવિક મતદારોનાં નામ દૂર કરવામાં આવી રહ્યાં છે અને તેની અસર ખાસ કરીને મુસ્લિમ સમુદાય, મહિલાઓ તથા આર્થિક રીતે નબળા વર્ગો પર પડી શકે છે.

આધારની જગ્યાએ વોટર ID: સરકાર સામે પણ અનેક સવાલો

આ દરખાસ્તને લઈને એક મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલ એ પણ છે કે આધાર કાર્ડની જગ્યાએ વોટર ID અને બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ લાગુ કરવાની વ્યવસ્થા આખરે કઈ યોજનાઓ પર અમલમાં આવશે.

કેન્દ્ર સરકારની ઘણી મહત્ત્વપૂર્ણ યોજનાઓમાં આધાર આધારિત બેંક ખાતાં દ્વારા નાણાંની ચુકવણી કરવામાં આવે છે. તેમાં નીચેની યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે.

• પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN): ખેડૂતોને આર્થિક સહાય.

• પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના-ગ્રામીણ: ગ્રામ્ય પરિવારોને આવાસ માટે સહાય.

• રાષ્ટ્રીય સામાજિક સહાય કાર્યક્રમ: વૃદ્ધો, વિધવાઓ અને દિવ્યાંગોને પેન્શન.

• ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી કાર્યક્રમ: મજૂરોને મજૂરીની ચુકવણી.

આ ઉપરાંત, પશુપાલન મંત્રાલયની રાષ્ટ્રીય પશુધન મિશન ઉદ્યોગસાહસિકતા વિકાસ યોજનામાં પણ લાભાર્થીઓ માટે આધાર નંબરનો પુરાવો અથવા આધાર પ્રમાણિકરણ જરૂરી છે.

કેન્દ્રીય મંત્રીએ અત્યાર સુધી એ સ્પષ્ટ કર્યું નથી કે આમાંથી કઈ યોજનાઓને નવી વ્યવસ્થાના દાયરામાં લાવવામાં આવશે. એટલું જ નહીં, આધાર આધારિત ચુકવણી વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે બંધ કરવામાં આવશે કે પછી કોઈ વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવશે, તે અંગે પણ કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.

આધાર અંગે સરકારના જૂના વલણ પર પણ સવાલ

CPI(M)એ આધાર અંગે કેન્દ્ર સરકારના જૂના વલણ પર પણ સવાલો ઉઠાવ્યા છે. પક્ષનું કહેવું છે કે કેન્દ્ર સરકારે અગાઉ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ આધારને ફરજિયાત ન બનાવવાની વાત કરી હતી, પરંતુ ત્યારબાદ વિવિધ સરકારી યોજનાઓમાં આધારના ઉપયોગનો વ્યાપ વધારવામાં આવ્યો હતો.

હવે સરકાર પોતે જ આધારને લાભાર્થીઓની ઓળખનો વિશ્વસનીય આધાર માનવાથી પાછળ હટતી દેખાઈ રહી છે.

પક્ષે સવાલ કર્યો હતો કે જે આધાર વ્યવસ્થાને સરકારે લાંબા સમય સુધી વિશ્વસનીય અને અસરકારક ગણાવી હતી, હવે તેને દૂર કરીને વોટર IDને સરકારી યોજનાઓ સાથે જોડવાની જરૂર શા માટે ઊભી થઈ છે?

CPI(M)એ માગ કરી છે કે કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ કોઈ ચોક્કસ ઓળખપત્ર, સ્માર્ટફોન અથવા ટેકનિકલ પ્રમાણિકરણની ફરજિયાત શરત સાથે જોડવો જોઈએ નહીં. ગરીબોને મળતા સામાજિક સુરક્ષાના અધિકારો સાર્વત્રિક હોવા જોઈએ.

શું મતદાર યાદીમાંથી બહાર થવાનો અર્થ સરકારી અધિકારોથી પણ બહાર થવાનો છે?

લલન સિંહનું નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે, જ્યારે દેશમાં SIRને લઈને રાજકીય અને બંધારણીય ચર્ચા ચાલી રહી છે. વિપક્ષ પહેલેથી જ આરોપ લગાવી રહ્યો છે કે મતદાર યાદીના પુનરીક્ષણના નામે મોટી સંખ્યામાં લોકોને મતદાનના અધિકારથી વંચિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

હવે જો સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓનો લાભ પણ વોટર ID અને બાયોમેટ્રિક પ્રમાણિકરણ સાથે જોડવામાં આવે, તો સવાલ માત્ર ચૂંટણીના અધિકારોનો નહીં રહે, પરંતુ ગરીબોના ભોજન, પેન્શન, આવાસ અને આર્થિક સહાય સાથે જોડાયેલા અધિકારોનો પણ બનશે.

જોકે, આ દરખાસ્ત કયા સ્વરૂપે લાગુ કરવામાં આવશે, તે અંગે સરકાર તરફથી હજુ સુધી વિગતવાર માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી નથી. પરંતુ વિપક્ષે આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે મતદાર યાદીમાંથી બહાર કરાયેલા લોકો માટે સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના દરવાજા પણ બંધ થઈ શકે છે.

આ સમગ્ર વિવાદમાં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું કોઈ નાગરિકનું નામ મતદાર યાદીમાં ન હોવાના આધારે તેને સરકારી કલ્યાણકારી યોજનાઓના લાભથી પણ વંચિત રાખી શકાય?