Live-in Relationship Legal Status: મદ્રાસ હાઈકોર્ટની મદુરાઈ બેંચનો તાજેતરનો ચુકાદો ભારતમાં લિવ-ઈન રિલેશનશિપ, લગ્નના વચન અને મહિલા સુરક્ષાને લઈને અત્યાર સુધીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક હસ્તક્ષેપોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. અદાલતે કહ્યું છે કે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં રહેતી મહિલાઓને ‘પત્ની’ જેવો દરજ્જો આપવો જોઈએ, જેથી તેમને કાનૂની અને સામાજિક સુરક્ષા મળી શકે. કોર્ટની આ ટિપ્પણી કોઈ સૈદ્ધાંતિક ચર્ચામાં નહીં, પરંતુ લગ્નનું ખોટું વચન આપી શારીરિક શોષણ કરવાના એક નક્કર કેસમાં આવી છે.
મામલો શું હતો?
આ ચુકાદો ત્યારે આવ્યો જ્યારે મદ્રાસ હાઈકોર્ટે એક આરોપીની આગોતરા જામીન અરજી ફગાવી દીધી. આરોપ હતો કે આરોપી વ્યક્તિ એક મહિલા સાથે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં હતો. તેણે લગ્નનું વચન આપીને અનેકવાર શારીરિક સંબંધો બાંધ્યા અને પાછળથી લગ્ન કરવાનો ઈન્કાર કરી દીધો.
અદાલતે અરજી કેમ ફગાવી દીધી?
જસ્ટિસ એસ. શ્રીમતીએ અરજી ફગાવી દેતા કહ્યું કે, ‘આધુનિક સંબંધોમાં અદાલતોની જવાબદારી છે કે તેઓ સૌથી નબળા પક્ષ એટલે કે ‘મહિલા’નું રક્ષણ કરે.’ કોર્ટે માન્યું કે લિવ-ઈન રિલેશનશિપમાં મહિલાઓ કાનૂની રીતે સૌથી અસુરક્ષિત સ્થિતિમાં હોય છે. લગ્ન જેવી સુરક્ષા તેમને આપોઆપ મળતી નથી. આ જ કાનૂની ખાલીપાનો ફાયદો ઉઠાવીને ઘણા પુરુષો મહિલાઓનું શોષણ કરે છે.
સેક્શન 69 BNS શું છે અને તે કેમ મહત્વનું છે?
અદાલતે આ કેસમાં ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS) ની કલમ 69 લાગુ કરવાની વાત કરી. આ કલમ કહે છે કે-
છેતરપિંડી અથવા લગ્નના ખોટા વચન પર બાંધવામાં આવેલ જાતીય સંબંધ ગુનો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે-
જો લગ્ન શક્ય નથી, તો પુરુષ કાયદાના દાયરાની બહાર જઈ શકતા નથી. અદાલતે માન્યું કે આરોપી સામે Section 69 BNS હેઠળ પ્રથમ દૃષ્ટિએ (prima facie) કેસ બને છે, તેથી તેને આગોતરા જામીન આપી શકાય નહીં.
‘ગાંધર્વ વિવાહ’ નો સંદર્ભ કેમ આપવામાં આવ્યો?
પોતાના આદેશમાં અદાલતે પ્રાચીન ‘ગાંધર્વ વિવાહ’ ની વિભાવનાનો ઉલ્લેખ કર્યો.
ગાંધર્વ વિવાહમાં પુરુષ અને સ્ત્રીની પરસ્પર સંમતિ જ સંબંધનો આધાર હતી.
કોઈ ધાર્મિક વિધિ કે સામાજિક દબાણ જરૂરી નહોતું. કોર્ટે એ સ્પષ્ટ કર્યું કે સંમતિ આધારિત સંબંધ ભારતીય સમાજ માટે કોઈ નવી કે પશ્ચિમી વિભાવના નથી. જોકે અદાલતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે ગાંધર્વ વિવાહ આજે કાનૂની લગ્ન નથી, પરંતુ તેનો સંદર્ભ એ બતાવવા માટે છે કે સંમતિ આધારિત સંબંધોને સંપૂર્ણપણે અનૈતિક કે ગેરકાયદેસર ઠેરવી શકાય નહીં.
કોર્ટની સૌથી કડક ટિપ્પણી
જસ્ટિસ શ્રીમતીએ પુરુષોના બેવડા વલણ પર તીખી ટિપ્પણી કરતા કહ્યું:
સંબંધ દરમિયાન પુરુષો પોતાને ‘મોડર્ન’ માને છે.
પરંતુ સંબંધ બગડતા જ મહિલાના ચરિત્ર પર સવાલો ઉઠાવવા લાગે છે. સમાજ અને કાયદો બંને જગ્યાએ મહિલાને જ કઠેડામાં ઉભી કરી દેવામાં આવે છે. કોર્ટના જણાવ્યા અનુસાર, ‘આ પ્રવૃત્તિ ખતરનાક છે અને તેને રોકવી અદાલતની જવાબદારી છે.’
આ ચુકાદો અત્યારે કેમ જરૂરી બની ગયો?
અદાલતે માન્યું કે ભારતમાં લિવ-ઈન રિલેશનશિપને હજુ પણ સામાજિક રીતે સહજ રીતે સ્વીકારવામાં આવી નથી. પરંતુ હકીકત એ છે કે આવા સંબંધો હવે સામાન્ય બની રહ્યા છે. ઘણી યુવાન મહિલાઓ આને સમાનતા પર આધારિત આધુનિક સંબંધ માનીને સ્વીકારે છે, પરંતુ પાછળથી તેમને ખબર પડે છે કે કાયદો તેમને પત્ની જેવી સુરક્ષા આપોઆપ આપતો નથી. આ જ તે કાનૂની અને સામાજિક ખાલીપો છે, જેને ભરવાનો આ ચુકાદો પ્રયાસ કરે છે.
શું આનો અર્થ એ છે કે દરેક લિવ-ઈન રિલેશનશિપ લગ્ન ગણાશે?
ના. કોર્ટે કોઈ નવો લગ્ન કાયદો બનાવ્યો નથી. અદાલતનું કહેવું છે કે લાંબા, સ્થિર અને લગ્ન જેવા સંબંધોમાં મહિલાને કાનૂની રક્ષણ મળવું જોઈએ. આ ચુકાદો સંબંધોની માન્યતા નક્કી કરવા કરતાં મહિલાના શોષણને રોકવા પર વધુ કેન્દ્રિત છે.
આ ચુકાદો સંબંધો પર નહીં, શોષણ પર પ્રહાર છે
મદ્રાસ હાઈકોર્ટનો આ આદેશ લિવ-ઈનને વૈધાનિક લગ્ન બનાવતો નથી. પરંતુ તે સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે લગ્નનું ખોટું વચન હવે ‘ખાનગી મામલો’ નથી, પરંતુ કાનૂની ગુનો હોઈ શકે છે. આ ચુકાદો બદલાતા સામાજિક સંબંધો વચ્ચે મહિલા સુરક્ષા, પુરુષોની જવાબદારી અને કાયદાની ભૂમિકાને નવેસરથી વ્યાખ્યાયિત કરે છે. આ ચુકાદો આવનારા સમયમાં લિવ-ઈન કેસો, ભરણપોષણ વિવાદ અને મહિલા અધિકારો પર મોટા કાનૂની ફેરફારોનો પાયો બની શકે છે.
