World Press Freedom Index: ભારત 2026ના વિશ્વ પ્રેસ સ્વતંત્રતા સૂચકાંક (વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સ) માં 180 દેશોમાં 157માં સ્થાને છે. આ સૂચકાંક રિપોર્ટર્સ વિધાઉટ બોર્ડર્સ (RSF) દ્વારા 30 એપ્રિલના રોજ જાહેર કરવામાં આવ્યો. 2025માં ભારત 151માં સ્થાને હતું, એટલે કે આ વખતે રેન્કિંગમાં છ સ્થાનનો ઘટાડો થયો છે. પત્રકારત્વ પર નજર રાખતી આ સંસ્થા, જેને ‘રિપોર્ટર્સ સેન્સ ફ્રન્ટિયર્સ’ (RSF) કહેવામાં આવે છે, તેણે જણાવ્યું કે છેલ્લા 25 વર્ષોમાં તેમના ઇન્ડેક્સમાં સામેલ તમામ 180 દેશો અને પ્રદેશોનો સરેરાશ સ્કોર ક્યારેય ‘આટલો ઓછો’ રહ્યો નથી. પ્રથમ વખત સૂચકાંકના ઇતિહાસમાં દુનિયાના અડધાથી વધુ દેશો હવે પ્રેસ સ્વતંત્રતાની ‘મુશ્કેલ’ અથવા ‘ખૂબ ગંભીર’ શ્રેણીમાં આવી ગયા છે.
આ સૂચકાંકમાં ટોચના સ્થાને નોર્વે, નેધરલેન્ડ, એસ્ટોનિયા, ડેનમાર્ક અને સ્વીડન છે. સૌથી નીચે સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન, ચીન, ઉત્તર કોરિયા અને એરિટ્રિયા છે. RSF અનુસાર, આ વિશ્લેષણ દુનિયાના ઘણા ભાગોમાં પત્રકારત્વની સ્થિતિમાં ચિંતાજનક ઘટાડો દર્શાવે છે, ભલે કેટલીક જગ્યાએ મર્યાદિત સુધારાઓ થયા હોય. કુલ 180 માંથી 100 દેશોમાં પ્રેસ સ્વતંત્રતાના સ્કોરમાં ઘટાડો થયો છે. છેલ્લા એક વર્ષમાં કાયદાકીય સૂચકાંકમાં સૌથી વધુ ઘટાડો નોંધાયો છે, જે એ વાતનો સંકેત છે કે વિશ્વભરમાં પત્રકારત્વને વધતા જતા ગુનાની જેમ જોવામાં આવી રહ્યું છે. અમેરિકા ખંડમાં પણ સ્થિતિ નકારાત્મક રીતે બદલાઈ છે – અમેરિકા સાત સ્થાન નીચે સરકી ગયું છે અને ઘણા લેટિન અમેરિકન દેશો હિંસા અને દમનના ચક્રમાં વધુ ઊંડા ફસાતા જઈ રહ્યા છે.
ભારતના લગભગ તમામ પાડોશી દેશો આ ઇન્ડેક્સમાં ભારત કરતા ઉપર છે – પાકિસ્તાન 153માં સ્થાને, ભૂટાન 150માં, નેપાળ 87માં, શ્રીલંકા 134માં અને બાંગ્લાદેશ 152માં સ્થાને છે. જોકે, ચીન 178માં સ્થાને છે. ભારત 157માં સ્થાને છે, જે પેલેસ્ટાઈન કરતા એક સ્થાન નીચે છે; પેલેસ્ટાઈનમાં છેલ્લા બે વર્ષથી ઈઝરાયેલ નરસંહાર કરી રહ્યું છે. 2024માં ભારત 159માં સ્થાને હતું. RSF એ ભારતમાં પ્રેસની આઝાદીના સંકટ પાછળ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને તેમની પાર્ટીની ભૂમિકાનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું છે:
પત્રકારો વિરુદ્ધ વધતી હિંસા, મીડિયા માલિકીનું અત્યંત કેન્દ્રીકરણ અને મીડિયા સંસ્થાઓનો ઝડપથી કોઈ ખાસ રાજકીય વિચારધારા તરફ ઝુકાવ – આ બધાને કારણે ‘દુનિયાના સૌથી મોટા લોકશાહી’માં પ્રેસ સ્વતંત્રતા સંકટમાં છે. આ દેશ પર 2014થી વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર છે, જે ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ના નેતા છે અને હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી દક્ષિણપંથી વિચારધારાના પ્રતીક છે.
આ સૂચકાંક રાજકીય, આર્થિક, કાયદાકીય, સામાજિક અને સુરક્ષા જેવા અનેક માપદંડો પર આધારિત છે, અને ભારતના આ તમામ ક્ષેત્રોમાં અલગ-અલગ સ્કોર આપવામાં આવ્યા છે. દેશની ફેક્ટ-ફાઈલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારતમાં મીડિયા પરિદ્રશ્ય વ્યાપક તો છે, પરંતુ ‘2014માં નરેન્દ્ર મોદી સત્તામાં આવ્યા અને તેમની પાર્ટી તથા મોટા મીડિયા ગૃહો વચ્ચે નિકટતા વધ્યા પછી મીડિયા એક ‘અનૌપચારિક કટોકટી’ જેવી સ્થિતિમાં આવી ગયું છે.’ RSF અનુસાર, મુકેશ અંબાણીની માલિકીનું રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ જૂથ 70 થી વધુ મીડિયા સંસ્થાઓનું માલિક છે, જ્યારે 2022ના અંતમાં NDTVનું સંપાદન ગૌતમ અદાણી (બીજા એક મોટા બિઝનેસમેન, જે મોદીના પણ નજીકના છે) દ્વારા કરવામાં આવવું તે મુખ્યધારાના મીડિયામાં વિવિધતાના ખતમ થવાનો સંકેત માનવામાં આવ્યો.
RSF એ ‘ગોદી મીડિયા’ના વધતા ચલણનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે – આ શબ્દ મોદીના નામ અને ‘ગોદ’ (લેપડોગ્સ) થી મળીને બન્યો છે. રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, ‘વડાપ્રધાન પ્રેસ કોન્ફરન્સ કરતા નથી; તેઓ માત્ર તે જ પત્રકારો અને યુટ્યુબર્સને ઇન્ટરવ્યુ આપે છે જે તેમને સકારાત્મક રીતે બતાવે છે, અને જે લોકો તેમની ટીકા કરે છે તેમના પ્રત્યે કડક વલણ રાખે છે. ભારતીય પત્રકારોને ભાજપ-સમર્થિત ટ્રોલ્સ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા અભિયાનોનો સામનો કરવો પડે છે.’ આમાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે સરકારો મીડિયાને દબાવવા માટે સંસ્થાનવાદી કાળના કાયદાઓ – જેવા કે રાજદ્રોહ, માનહાનિ અને રાષ્ટ્ર-વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ સાથે જોડાયેલા કાયદાઓ – નો ઉપયોગ કરવામાં ક્યારેય પાછળ પડી નથી. આમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે આતંકવાદ-વિરોધી કાયદાઓનો ઉપયોગ પણ પત્રકારો વિરુદ્ધ સતત વધતો જઈ રહ્યો છે.
RSF ની તપાસ મુજબ, કારણ કે ભારતના મીડિયા સંસ્થાઓની કમાણીનું મુખ્ય સાધન જાહેરાતમાંથી મળતા પૈસા છે – અને આ જાહેરાતોનો સૌથી મોટો સ્ત્રોત સરકાર જ છે – તેથી કેન્દ્ર અને રાજ્ય, બંને સરકારો મીડિયા પર દબાણ લાવવાની સ્થિતિમાં હોય છે, અને તેઓ એવું કરે પણ છે, જેથી મીડિયા પોતાના કન્ટેન્ટને સેન્સર કરે અથવા તેને પ્રકાશિત જ ન કરે. આમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે નરેન્દ્ર મોદીના શાસનમાં જાહેરાત પર અબજો ડોલરના સરકારી નાણાં ખર્ચવામાં આવ્યા છે.
ન્યૂઝ રૂમમાં વિવિધતાની કમી
રિપોર્ટમાં ન્યૂઝરૂમમાં વિવિધતાની કમી પણ એક મોટી સમસ્યા બતાવવામાં આવી છે. આમાં કહેવામાં આવ્યું છે, ‘પત્રકારત્વ, ખાસ કરીને વ્યવસ્થાપન સ્તરે, હજુ પણ ઉચ્ચ જ્ઞાતિના હિન્દુ પુરુષોનું જ વર્ચસ્વ છે – જેની અસર સમાચારોના વિષય અને દૃષ્ટિકોણ પર પડે છે. ઉદાહરણ તરીકે, મુખ્ય ટીવી ડિબેટ શોમાં મહિલાઓની ભાગીદારી 15% થી પણ ઓછી છે.’
રિપોર્ટ કહે છે, ‘હિન્દુ રાષ્ટ્રવાદી વિચારધારા એક પ્રભાવી શક્તિ બની ગઈ છે, જે વર્તમાન બાબતોને આકાર આપી રહી છે, રાજકીય ચર્ચાઓની રૂપરેખા નક્કી કરી રહી છે, અને તે જગ્યાને મર્યાદિત કરી રહી છે જ્યાં અસંમતિ અથવા લઘુમતીઓનો અવાજ સાંભળી શકાય.’ આમાં આગળ કહેવામાં આવ્યું છે કે મોટાભાગની ટીવી મીડિયા ચેનલો, ખાસ કરીને હિન્દી વાળી, તેમના પ્રસારણ સમયનો એક મોટો હિસ્સો ધાર્મિક સમાચારોને આપે છે, અને ક્યારેક તો ખુલ્લેઆમ મુસ્લિમો પ્રત્યે નફરતને પ્રોત્સાહન આપે છે. રિપોર્ટ એ પણ જણાવે છે કે ભારતમાં દર વર્ષે સરેરાશ 2-3 પત્રકારો પોતાના કામના કારણે માર્યા જાય છે, જેનાથી આ મીડિયા વ્યાવસાયિકો માટે દુનિયાના સૌથી ખતરનાક દેશોમાંનો એક બની ગયો છે.
સુરક્ષા પર આપવામાં આવેલો પેરેગ્રાફ વિશેષ રૂપે ગંભીર છે:
‘જે પત્રકારો સરકારની ટીકા કરે છે, તેમને અવારનવાર ઓનલાઈન સતામણી, ડરાવવા-ધમકાવવા, જાનથી મારી નાખવાની ધમકીઓ અને શારીરિક હુમલાઓનો સામનો કરવો પડે છે; સાથે જ તેમના પર ગુનાહિત કેસો પણ ચલાવવામાં આવે છે અને તેમને મનસ્વી રીતે ધરપકડ પણ કરવામાં આવે છે. તેઓ પોલીસ અધિકારીઓ અને રાજકીય કાર્યકરોની સાથે-સાથે ગુનાહિત ટોળકીઓ અને ભ્રષ્ટ સ્થાનિક અધિકારીઓની હિંસાનો શિકાર બની શકે છે. હિન્દુત્વ વિચારધારાના સમર્થકો તે ટીકાકારો વિરુદ્ધ સામાન્ય લોકો પાસેથી બદલો લેવાનું આહ્વાન કરે છે, જેમને તેઓ ‘દેશદ્રોહી’ અને ‘રાષ્ટ્ર-વિરોધી’ જાહેર કરે છે. સોશિયલ મીડિયા પર સંગઠિત નફરત અભિયાન અને હત્યાની ધમકીઓ આપવામાં આવે છે – ખાસ કરીને મહિલા પત્રકારોને નિશાન બનાવવામાં આવે છે, જેમની ખાનગી માહિતી સાર્વજનિક કરી દેવામાં આવે છે. પર્યાવરણ કે કાશ્મીર સાથે જોડાયેલ રિપોર્ટિંગ કરનારા પત્રકારોની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક છે, જ્યાં તેમને પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળો દ્વારા પરેશાન કરવામાં આવે છે, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેમને લાંબા સમય સુધી ‘અસ્થાયી’ કસ્ટડીમાં રાખવામાં આવે છે.’
