Mahatma Gandhi Adopted Daughter: આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે મહાત્મા ગાંધીને ચાર પુત્રો હતા, પરંતુ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે કે તેમણે એક દીકરીને દત્તક લીધી હતી, જેનું નામ લક્ષ્મી હતું. 9 જાન્યુઆરી, 1915ના રોજ દક્ષિણ આફ્રિકાથી ભારત પરત આવ્યા બાદ ગાંધીજીએ અમદાવાદમાં કોચરબ ખાતે સત્યાગ્રહ આશ્રમની સ્થાપના કરી. આ આશ્રમમાં દલિતોના પ્રવેશ અને સમાનતાના પ્રયોગો શરૂ થયા, જેમાં લક્ષ્મીનું આગમન એક ઐતિહાસિક વળાંક સાબિત થયું.
આશ્રમમાં પ્રવેશ અને કસ્તૂરબાનો વિરોધ
ઠક્કરબાપાની ભલામણથી 1915માં દૂધાભાઈ, તેમના પત્ની દાનીબહેન અને નાનકડી દીકરી લક્ષ્મી આશ્રમમાં રહેવા આવ્યા. તે સમયે આશ્રમવાસીઓમાં ભારે રોષ ફાટી નીકળ્યો:
કૂવા પર પ્રતિબંધ: પાડોશીઓ અને કોસવાળાએ અસ્પૃશ્યતાને કારણે પાણી ભરવામાં અડચણ ઊભી કરી અને ગાળાગાળી શરૂ કરી.
આર્થિક બહિષ્કાર: આશ્રમને મળતી દાનની રકમ બંધ થઈ ગઈ. મગનલાલ ગાંધીએ જ્યારે નાણાંની તંગીની જાણ કરી, ત્યારે ગાંધીજીએ મક્કમતાથી કહ્યું, “તો આપણે અંત્યજવાડે (દલિત વસ્તીમાં) રહેવા જઈશું.”
બાની નારાજગી: કસ્તૂરબા પોતે પણ શરૂઆતમાં આ પરિવારના પ્રવેશથી ખુશ નહોતાં. ગાંધીજીએ તેમને સ્પષ્ટ કહી દીધું હતું કે જો તેમને આ નિયમ ન ગમે તો તેઓ આશ્રમ છોડીને રાજકોટ જઈ શકે છે.
ગાંધીજીની મક્કમતા અને હૃદય પરિવર્તન
જ્યારે આશ્રમ આર્થિક સંકટમાં હતો, ત્યારે એક અજ્ઞાત શેઠે આવીને 13,000 રૂપિયાનું દાન આપી આશ્રમને બચાવી લીધો. ધીમે-ધીમે ગાંધીજીના પ્રેમ અને મક્કમતા આગળ વિરોધ ઓગળવા લાગ્યો. કસ્તૂરબાએ પણ લક્ષ્મીને પોતાની દીકરી તરીકે સ્વીકારી, તેના વાળ ઓળ્યા અને તેને લાડ-કોડથી ઉછેરી. 5 ઓક્ટોબર, 1920ના રોજ ગાંધીજીએ લક્ષ્મીને વિધિવત રીતે દત્તક લીધી.
લગ્ન અને સાદગીભર્યું ઉત્તરાર્ધ
લક્ષ્મી મોટી થતાં ગાંધીજીએ તેના લગ્ન આશ્રમમાં કામ કરતા તામિલ બ્રાહ્મણ મારૂતિ શર્મા સાથે કરાવ્યા. આ લગ્ન જ્ઞાતિ પ્રથા તોડવાનો બાપુનો એક મજબૂત પ્રયાસ હતો.
વિધવા અવસ્થા: માત્ર 32 વર્ષની ઉંમરે પતિના અવસાન બાદ લક્ષ્મીબહેને ભારે હાડમારી વેઠી, મિલમાં નોકરી કરી અને હોસ્પિટલમાં સેવા આપી, પણ ક્યારેય ગાંધી પરિવારના નામે વિશેષ સગવડ ન માંગી.
અંતિમ દિવસો: તેઓ 31 જાન્યુઆરી, 1984ના રોજ મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી ખાદી પહેરતા અને ગાંધી આશ્રમમાં જ સાદગીથી રહેતા હતા.
