Menstrual Leave Debate India: સુપ્રીમ કોર્ટે તાજેતરમાં માસિક ધર્મ અવકાશ (menstrual leave) સાથે જોડાયેલી એક અરજી પર સુનાવણી કરી. કોર્ટે કહ્યું કે આ મુદ્દો સરકારની નીતિ સાથે જોડાયેલો છે, તેથી તે સીધો દખલ નહીં કરે. સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે એવી ચિંતા પણ વ્યક્ત કરી કે જો પીરિયડ્સ લીવને કાયદો બનાવીને ફરજિયાત કરવામાં આવે, તો તેનાથી મહિલાઓની કારકિર્દી પર ખરાબ અસર પડી શકે છે. તેમને મોટી જવાબદારીઓ આપવામાં નહીં આવે. ન્યાયિક સેવાઓમાં પણ તેમની સાથે ભેદભાવ થઈ શકે છે.
રાજ્યોના ઉદાહરણ: સુપ્રીમ કોર્ટે ઓડિશા, કર્ણાટક અને કેરળ જેવા રાજ્યોની આ બાબતમાં ‘સ્વૈચ્છિક’ પહેલની પ્રશંસા કરી. ત્યાં રાજ્ય સરકારની સંસ્થાઓ અને યુનિવર્સિટીઓમાં વિદ્યાર્થિનીઓને દર વર્ષે 60 દિવસ સુધીનો અવકાશ આપવામાં આવે છે. ખાનગી સંસ્થાઓને પણ આ માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી રહી છે. તાજેતરના વર્ષોમાં આ નીતિ ચર્ચામાં રહી છે. તેને મહિલાઓના સ્વાસ્થ્ય અને અધિકારો માટે સકારાત્મક પગલું માનવામાં આવે છે.
આંકડા પૂરેપૂરા સાચા નથી: જોકે, આ વિચારના સમર્થનમાં આપવામાં આવતી દલીલો ઘણીવાર વધારી-ચઢાવીને રજૂ કરવામાં આવે છે અને તે સંપૂર્ણપણે સાચી હોતી નથી. અવારનવાર કહેવામાં આવે છે કે માસિક ધર્મ દરમિયાન દર્દ, થાક અને સફાઈની જરૂરિયાતને કારણે રજા મળવી જોઈએ. પરંતુ પછી સવાલ થાય છે કે જો માસિક ધર્મને આપણે એક સામાન્ય જૈવિક પ્રક્રિયા માનીએ છીએ, તો તેના માટે ફરજિયાત રજા શા માટે? અને જો દર્દ એટલું વધારે છે કે આરામ જરૂરી છે, તો તેને સામાન્ય માનવાને બદલે ડોક્ટરી તપાસ જરૂરી છે.
પીરિયડ્સ લીવના ગેરફાયદા
મહિલા કર્મચારીઓ સાથે ભેદભાવ વધી શકે છે.
તેમના પર ભરોસો ઓછો થશે, કારકિર્દી પર અસર પડશે.
લૈંગિક સમાનતા લાવવાની ગેરંટી નથી આવી નીતિઓ.
સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા: American College of Obstetricians and Gynecologists નું કહેવું છે કે ખૂબ વધારે અથવા અસામાન્ય માસિક ધર્મ દર્દને સામાન્ય માનવામાં આવતું નથી. આવા કિસ્સાઓમાં આંતરિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા હોઈ શકે છે, તેથી ડોક્ટરોને બતાવવું જરૂરી છે. આનાથી સ્પષ્ટ છે કે ઉકેલ માત્ર રજા આપવી નથી, પણ સાચું કારણ ઓળખીને ઈલાજ કરવાનો છે.
ભેદભાવને પ્રોત્સાહન: જુલિયટ હસાર્ડ અને ડો. લુઈસ ડી. ટોરેસના પુસ્તક ‘Aligning Perspectives in Gender Mainstreaming’ માં પ્રકાશિત એક અભ્યાસ જણાવે છે કે પીરિયડ્સ લીવ જેવી નીતિઓ ક્યારેક કાર્યસ્થળ પર મહિલાઓ પ્રત્યેના ભેદભાવને દર્શાવે છે અને ઘણીવાર અજાણતા વધારી પણ દે છે. આવી લિંગ-આધારિત નીતિઓ એ ધારણા મજબૂત કરી શકે છે કે તમામ મહિલાઓ પુરુષો કરતા નબળી, ઓછી ભરોસાપાત્ર અથવા વધુ ખર્ચાળ કર્મચારી હોય છે.
ખોટી દલીલો અને ધારણાઓ: ‘Menstrual Matters’ વેબસાઇટના સ્થાપક સેલી કિંગના જણાવ્યા અનુસાર, વિશ્વભરમાં લાગુ માસિક ધર્મ અવકાશ નીતિઓ ન તો મહિલાઓના સ્વાસ્થ્યમાં ખાસ સુધારો લાવી શકી છે અને ન તો લૈંગિક સમાનતાને મજબૂત કરી શકી છે. તેના સમર્થકો કહે છે કે આનાથી મહિલાઓની તબિયત સારી થશે, માસિક ધર્મ સાથે જોડાયેલી શરમ ઓછી થશે અને સામાજિક કલંકમાં ઘટાડો આવશે. સાથે જ, લૈંગિક સમાનતાને પ્રોત્સાહન મળશે. પરંતુ, સ્પષ્ટપણે ક્યારેય જણાવવામાં આવ્યું નથી કે આ નીતિ આ લક્ષ્યોને વાસ્તવમાં કેવી રીતે પૂરા કરશે.
આ દર્દમાં મહિલાઓ ઓફિસ પહોંચી પણ જાય, તો કામ કેવી રીતે કરી શકશે?
ઉપમા સિંહ: હું 12-13 વર્ષની હતી જ્યારે પીરિયડ શરૂ થયા. તે મારી જિંદગીનું સૌથી ભયાનક અઠવાડિયું હતું. એટલું ભયંકર દર્દ કે શરૂઆતના બે દિવસ પલંગ પર પડખા ફેરવતા અને કણસતા વીતતા. બ્લડ પ્રેશર ઓછું, બેહોશી જેવી હાલત અને આખરે દર્દની દવા જ સહારો બની. પછી આ ભયાનક અઠવાડિયું દર મહિને આવવા લાગ્યું. ક્લાસમાં સૌથી વધુ હાજરી ધરાવતી આ છોકરી દર મહિને એક-બે દિવસ ‘એબસન્ટ’ રહેવા લાગી. 10 વર્ષ પછી જ્યારે નોકરીમાં આવી ત્યારે પણ સ્થિતિ કંઈક એવી જ હતી, પણ અહીં દર મહિને રજાનો ઓપ્શન નહોતો.
આરામ એટલા માટે જરૂરી
પીરિયડમાં કામ કરવાથી આઉટપુટ (પરિણામ) ઓછું મળે છે.
જ્યાં રજા મળી રહી છે, ત્યાં પ્રોડક્ટિવિટી (ઉત્પાદકતા) વધી છે.
ઘણી કંપનીઓ અને દેશોમાં મેન્સ્ટ્રુઅલ લીવ લાગુ છે.
બેકારનો ડર: શું ખરેખર સ્ત્રી અને પુરુષ આ બાબતમાં સમાન છે? બિલકુલ આ જ દલીલ થોડા સમય પહેલા મેટરનિટી લીવ (પ્રસૂતિ રજા) ને છ મહિના કરવા પર આપવામાં આવતી હતી, કે સ્ત્રીઓની કારકિર્દી ખતમ થઈ જશે, કંપનીઓ તેમને જોબ આપતા ડરશે. જોકે હવે બધા તેને સ્વીકારી ચુક્યા છે. આપણે કોઈપણ નવા ફેરફારને R.A.M.A. એટલે કે Resistance (પ્રતિકાર), Annoyance (ચીડ), Manage (મેનેજ) અને Acceptance (સ્વીકૃતિ) ની પ્રક્રિયા હેઠળ જ અપનાવીએ છીએ.
પ્રેઝન્ટિઝમનું નુકસાન: જરા વિચારો, મહિલાઓ આ તકલીફમાં ઓફિસ આવી પણ જાય તો શું પૂરી કાર્યક્ષમતાથી કામ કરી શકશે? ડેટા પણ આ જ ઈશારો કરે છે. નેધરલેન્ડની 32,748 મહિલાઓ પર 2019 માં થયેલા અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે 80.7% મહિલાઓ પ્રેઝન્ટિઝમનો શિકાર બને છે (ઓફિસ હાજર હોય પણ કામ ન કરી શકે). આનાથી ઉત્પાદકતાનું નુકસાન થાય છે.
સરકાર પર જવાબદારી: સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે બોલ સરકારના પાલામાં નાખી દીધો છે. હવે સરકાર કોર્ટની વિચારધારા સાથે જાય છે કે પોતાના જ બિહાર (જ્યાં 1992 થી દર મહિને 2 દિવસની પેઇડ પીરિયડ લીવ લાગુ છે) અને કર્ણાટક (1 દિવસ/મહિનો) જેવા રાજ્યોના પગલે ચાલે છે, તે આવનારો સમય બતાવશે.
