Minority Education India: ભારતની શાળાઓમાં લઘુમતી સમુદાયોમાંથી આવતા વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ચારેય સ્તરે વધ્યો છે, પરંતુ સરકાર પાસે ધર્મના આધારે પ્રવેશ અથવા શાળા છોડનારા વિદ્યાર્થીઓના આંકડા ઉપલબ્ધ નથી. લઘુમતી બાબતોના મંત્રાલયે બુધવારે લોકસભામાં આ માહિતી આપી હતી.
તમિલનાડુના કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી ઑફ ઇન્ડિયા (માર્ક્સવાદી)ના સાંસદ સચિથાનંદમ આરના તારાંકિત પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં લઘુમતી બાબતોના પ્રધાન કિરણ રિજિજૂએ જણાવ્યું કે યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન પ્લસ (UDISE+) માં સૂચિત છ સમુદાયો—મુસ્લિમ, ખ્રિસ્તી, શીખ, બૌદ્ધ, પારસી અને જૈન—ને માત્ર એક સંયુક્ત આંકડા તરીકે નોંધવામાં આવે છે.
સદનમાં રજૂ કરાયેલા આંકડા મુજબ, પ્રાથમિક સ્તરે લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશનો હિસ્સો વર્ષ 2021-22માં 18.8 ટકા હતો, જે વધીને વર્ષ 2025-26માં 21.8 ટકા થયો છે. એટલે કે તેમાં 3 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે આ હિસ્સો 17.8 ટકાથી વધીને 19.6 ટકા, માધ્યમિક સ્તરે 16.4 ટકાથી વધીને 18.7 ટકા અને ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તરે 15.1 ટકાથી વધીને 17.1 ટકા થયો છે.
જો કે, આ વધારો મોટા ભાગે કુલ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘટી હોવાની પૃષ્ઠભૂમિમાં નોંધાયો છે. પ્રાથમિક સ્તરે કુલ પ્રવેશ વર્ષ 2021-22માં 12.18 કરોડ હતો, જે વર્ષ 2025-26માં ઘટીને 10.19 કરોડ રહ્યો છે, એટલે કે લગભગ 2 કરોડ વિદ્યાર્થીઓનો ઘટાડો થયો છે. આ દરમિયાન પ્રાથમિક સ્તરે લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓનો પ્રવેશ માત્ર થોડો ઘટ્યો છે અને તે 2.29 કરોડથી ઘટીને 2.22 કરોડ થયો છે. એટલે કે કુલ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘટવા છતાં કુલ પ્રવેશમાં લઘુમતી વિદ્યાર્થીઓનો હિસ્સો વધ્યો છે.
શાળા છોડનારા વિદ્યાર્થીઓના આંકડા ધર્મવાર ઉપલબ્ધ નથી
શાળા છોડનારા વિદ્યાર્થીઓ અંગે મંત્રાલયે જણાવ્યું કે UDISE+માં શાળા છોડવાનો દર તમામ સમુદાયોને એકસાથે ગણાવીને નોંધવામાં આવે છે. તેમાં સમુદાય અથવા ધર્મના આધારે અલગ-અલગ આંકડા ઉપલબ્ધ નથી. મંત્રાલયે વધુમાં જણાવ્યું કે માધ્યમિક સ્તર માટે શાળા છોડવાનો દર અલગથી નોંધવામાં આવતો નથી, જ્યારે આ જ સ્તરે વિદ્યાર્થીઓ શાળા છોડવાની શક્યતા સૌથી વધુ હોય છે.
સદનમાં રજૂ કરાયેલા તમામ સમુદાયોના સંયુક્ત આંકડા મુજબ દર વર્ષે નોંધપાત્ર ફેરફાર જોવા મળ્યો છે. પ્રાથમિક સ્તરે શાળા છોડવાનો દર વર્ષ 2021-22માં 1.45 હતો, જે વધીને વર્ષ 2022-23માં 7.8 થયો. ત્યારબાદ તે ઘટીને 1.9 થયો અને છેલ્લા બે વર્ષમાં 0.3-0.3 રહ્યો. ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે આ દર 3.02થી 8.1ની વચ્ચે રહ્યો. જ્યારે માધ્યમિક સ્તરે, જે ત્રણેય સ્તરોમાં સૌથી વધુ હતો, તે વર્ષ 2021-22માં 12.61થી ઘટીને વર્ષ 2025-26માં 9.5 થયો છે.
ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓના અલગ આંકડા ઉપલબ્ધ
ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે મંત્રાલયે ઓલ ઇન્ડિયા સર્વે ઑન હાયર એજ્યુકેશન (AISHE) ના આંકડાનો ઉપયોગ કર્યો છે. તેમાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા અલગથી નોંધવામાં આવે છે, જ્યારે બાકીના પાંચ સમુદાયોને “અન્ય લઘુમતી સમુદાય” તરીકે એકસાથે દર્શાવવામાં આવે છે.
વર્ષ 2023-24માં, જે સૌથી તાજેતરનું સર્વે વર્ષ છે, ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા 22.53 લાખ હતી. તેમાં 11.65 લાખ મહિલા વિદ્યાર્થીઓ સામેલ હતી. જ્યારે અન્ય લઘુમતી સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓની કુલ સંખ્યા 10.80 લાખ હતી, જેમાં 5.71 લાખ મહિલા વિદ્યાર્થીઓ હતી. તે જ સમયે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં કુલ પ્રવેશ 4.50 કરોડ હતો.
કોરોના મહામારી દરમિયાન મુસ્લિમ વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. વર્ષ 2019-20માં તેમની સંખ્યા 21 લાખ હતી, જે વર્ષ 2020-21માં ઘટીને 19.22 લાખ થઈ ગઈ હતી. ત્યારબાદ તે વર્ષ 2021-22માં વધીને 21.08 લાખ અને વર્ષ 2022-23માં 22.44 લાખ થઈ હતી.
મંત્રીએ જણાવ્યું કે ઉચ્ચ શિક્ષણમાં “શાળા છોડવી” જેવી સંકલ્પના લાગુ પડતી નથી, કારણ કે વિદ્યાર્થીઓ અનેક વિકલ્પોમાંથી પસંદગી કરી શકે છે અને અલગ-અલગ અભ્યાસક્રમો તથા કાર્યક્રમો વચ્ચે સ્થાનાંતરિત થઈ શકે છે. તેમણે જણાવ્યું કે AISHE વાર્ષિક પ્રવેશ સર્વે છે, તેથી તેમાં અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડનારા વિદ્યાર્થીઓના આંકડા નોંધવામાં આવતા નથી.
રિજિજૂએ જણાવ્યું કે લઘુમતી બાબતોનું મંત્રાલય દેશભરના છ સમુદાયોના સામાજિક, આર્થિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ માટે વિવિધ શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓ ચલાવે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે શાળા અને ઉચ્ચ શિક્ષણ સંબંધિત આંકડા અનુક્રમે શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા UDISE+ અને AISHE મારફતે એકત્ર કરવામાં આવે છે.
