Mohan Bhagwat: RSSના 101મા વર્ષના વિજયાદશમી કાર્યક્રમમાં મોહન ભાગવતનું નિવેદન, કહ્યું- સત્તા પરિવર્તનથી સમસ્યાઓનો ઉકેલ આવતો નથી

Mohan Bhagwat: રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ (RSS)ના પ્રમુખ મોહન ભાગવતે સંગઠનના 101મા વર્ષના અવસરે વિજયાદશમી સમારોહમાં કહ્યું કે ભારતમાં સત્તા પરિવર્તનથી સમસ્યાઓનો ઉકેલ આવે છે એવી માન્યતા યોગ્ય નથી. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે કેટલીક વૈશ્વિક શક્તિઓ ભારતને નબળું પાડવા માગે છે અને આ માટે દેશની અંદરના સામાજિક મતભેદો તથા અસંતોષનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

નાગપુરના રેશિમબાગ મેદાનમાં મંગળવાર, 20 ઑક્ટોબરે આયોજિત RSSના વાર્ષિક વિજયાદશમી કાર્યક્રમમાં ભાગવતે કહ્યું કે આંદોલનોનો હેતુ માત્ર સત્તા બદલવાનો નહીં, પરંતુ સમસ્યાઓનો ઉકેલ શોધવાનો હોવો જોઈએ. તેમના મતે, વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન સમાજમાં કડવાશ અને વૈમનસ્ય પેદા થવું જોઈએ નહીં.

સત્તા પરિવર્તનની માગણી કરતાં આંદોલનોનો ઉલ્લેખ કરીને ભાગવતે ફ્રાન્સ, અલ્બેનિયા, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશનાં ઉદાહરણો આપ્યાં. તેમણે કહ્યું કે આ દેશોમાં સત્તા બદલવાથી પરિસ્થિતિમાં અપેક્ષિત સુધારો થયો નથી. RSSના પ્રમુખ અનુસાર, સરકાર બદલાતાં જ દેશની સમસ્યાઓ સમાપ્ત થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. તેમણે કહ્યું કે વર્તમાન વ્યવસ્થાને બદલવાના પ્રયાસો પાછળ કેટલાક સંકુચિત હિતો કામ કરી રહ્યાં છે, જે અલગ-અલગ દેશોમાં પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખવા માગે છે.

ભાગવતે આ ઘટનાક્રમને પશ્ચિમમાંથી ઊભા થયેલા એવા દબાણ સાથે પણ જોડ્યો, જે તેમના અનુસાર સ્થાપિત વ્યવસ્થાઓ અને સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાઓની વિરુદ્ધ છે. તેમણે દાવો કર્યો કે ભારતમાં પણ આ પ્રકારના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે.

યોગ્ય નીતિઓ અને નેતૃત્વ સાથે ભારતે પ્રગતિ કરી

મોહન ભાગવતે પોતાના સંબોધનમાં કહ્યું કે ભારતે છેલ્લાં કેટલાંક દાયકાઓમાં પ્રગતિ કરી છે. તેમના અનુસાર, દેશ યોગ્ય નીતિઓ અને સક્ષમ નેતૃત્વ સાથે આગળ વધ્યો છે. તેમણે યુવા પેઢીમાં વધતી રાષ્ટ્રીય ગૌરવની ભાવનાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. ભાગવતે દાવો કર્યો કે ભારતને નબળું પાડવાનો પ્રયાસ કરનારી શક્તિઓ યુવાનોમાં વધતી રાષ્ટ્રીય ચેતનાથી ચિંતિત છે. RSSના પ્રમુખે આરોપ લગાવ્યો કે કેટલાક લોકો અને નેતાઓ ભારતની વર્તમાન વ્યવસ્થાને નબળી પાડવાના પ્રયાસોને સમર્થન આપે છે. જોકે, તેમણે પોતાના ભાષણમાં આ કથિત શક્તિઓ અથવા નેતાઓનાં નામ જણાવ્યાં નહોતાં.

આંદોલનો સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે હોવાં જોઈએ, સમાજમાં નફરત ફેલાવવા માટે નહીં

ભાગવતે સ્વીકાર્યું કે કોઈ પણ સમાજમાં સમસ્યાઓ રહેતી હોય છે અને તેમની વિરુદ્ધ આંદોલનો પણ થાય છે. પરંતુ તેમણે કહ્યું કે આંદોલનોનો હેતુ સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવાનો હોવો જોઈએ, નહીં કે સમાજમાં પરસ્પર દુશ્મનાવટ પેદા કરવાનો. તેમણે કહ્યું કે તાત્કાલિક પ્રચાર અને લોકપ્રિયતા મેળવવાના પ્રયાસોને વિવેક તથા સમજદારી પર હાવી થવા દેવા જોઈએ નહીં. તેમના અનુસાર, માત્ર આંદોલન કરવાથી સમસ્યાઓનો ઉકેલ આવતો નથી, પરંતુ સમગ્ર સમાજની પ્રગતિ અને સામૂહિક પ્રયાસોથી ઉકેલ મળે છે.

ભાગવતે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો કે ભારતને નુકસાન પહોંચાડવા માગતી શક્તિઓ સામાજિક મતભેદોનો લાભ લે છે. તેમના અનુસાર, આવી શક્તિઓ લોકોમાં વંચિત હોવાની અને અસંતોષની ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપે છે તથા તેમને સમાજથી દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેમણે કહ્યું કે આ પ્રકારના પ્રયાસોથી વ્યવસ્થા પ્રત્યે નફરત વધી શકે છે અને સામાજિક અવ્યવસ્થા ઊભી થઈ શકે છે.

દુનિયા ભારતને શક્તિશાળી બનતું જોવા માગતી નથી

RSSના પ્રમુખે વૈશ્વિક શક્તિઓ પર નિશાન સાધતાં આરોપ લગાવ્યો કે કેટલાક દેશો ભારતની વધતી શક્તિને રોકવા માગે છે, કારણ કે ભારતનું મજબૂત બનવું તેમના વૈશ્વિક પ્રભાવ અને વર્ચસ્વને પડકાર આપી શકે છે. ભાગવતે કહ્યું, “તેઓ ભારત તો ઇચ્છે છે, પરંતુ ભારતને શક્તિશાળી બનતું જોવા માગતા નથી, કારણ કે તેનાથી મહાન હોવાની તેમની ભાવનાને ઠેસ પહોંચશે.”

આ નિવેદન દ્વારા તેમણે ભારતની વધતી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂમિકા અને કેટલીક વૈશ્વિક શક્તિઓનાં કથિત હિતો વચ્ચે ટકરાવ હોવાનો દાવો કર્યો. જોકે, તેમણે પોતાના સંબોધનમાં કોઈ ચોક્કસ દેશનું નામ લઈને આ આરોપોને સ્પષ્ટ કર્યા નહોતા.

RSSના 101મા વર્ષના અવસરે મોહન ભાગવતનું વિજયાદશમી સંબોધન મુખ્યત્વે સત્તા પરિવર્તન, વિરોધ પ્રદર્શનો, સામાજિક એકતા અને ભારતની વૈશ્વિક ભૂમિકા પર કેન્દ્રિત રહ્યું. તેમણે સત્તા બદલવાને સમસ્યાઓનો ઉકેલ માનતી વિચારસરણી પર સવાલ ઉઠાવ્યા અને આરોપ લગાવ્યો કે કેટલીક બાહ્ય શક્તિઓ ભારતની પ્રગતિને રોકવા માગે છે.

સત્તા પરિવર્તનની માગણી રાષ્ટ્રદ્રોહ કેવી રીતે? ભાગવતના નિવેદનથી ઊભા થયા સવાલો

મોહન ભાગવતના આ નિવેદન કે ભારતમાં સત્તા પરિવર્તનથી સમસ્યાઓનો ઉકેલ નહીં આવે, તેનાથી કેટલાક પાયાના સવાલો ઊભા થાય છે. શું લોકશાહી દેશમાં સરકાર બદલવાની માગણી કરવી ખોટી છે? શું સરકારની નીતિઓનો વિરોધ કરવો, જનઆંદોલન ચલાવવું અને ચૂંટણી દ્વારા સત્તાધારી પક્ષને હટાવવાનો પ્રયાસ કરવો રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિ છે? જો રાજકીય પક્ષો, મજૂર સંગઠનો, વિદ્યાર્થી સંગઠનો અને નાગરિક જૂથો સરકારની નીતિઓ સાથે અસંમત હોય અને તેને સત્તા પરથી હટાવવા માગતા હોય, તો શું તેમની આ રાજકીય ઇચ્છાને દેશ વિરુદ્ધનું કાવતરું કહી શકાય?

લોકશાહીનો પાયાનો સિદ્ધાંત એ છે કે સરકાર જનતા પ્રત્યે જવાબદાર હોય છે અને તેને સત્તામાં કાયમી રહેવાનો અધિકાર હોતો નથી. જનતા ચૂંટણી દ્વારા સરકાર બદલી શકે છે, વિપક્ષ સરકારના રાજીનામાની માગણી કરી શકે છે અને નાગરિકો શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનો કરી શકે છે. ભારતનું બંધારણ નાગરિકોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા, શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થવાનો અને સંગઠન બનાવવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકારો પર બંધારણની કલમ 19 હેઠળ કેટલાક વાજબી નિયંત્રણો પણ લાગુ પડે છે. તેથી, સરકાર બદલવાની માગણી પોતાનામાં રાષ્ટ્રદ્રોહ નથી.

સરકાર અને રાષ્ટ્રને એક જ માનવાથી પણ લોકશાહી દૃષ્ટિએ ગંભીર સમસ્યા ઊભી થાય છે. સરકાર એક ચૂંટાયેલી રાજકીય વ્યવસ્થા છે, જ્યારે રાષ્ટ્ર તેના નાગરિકો, બંધારણ, સંસ્થાઓ અને સહિયારા રાજકીય જીવનથી બને છે. કોઈ સરકારની ટીકા કરવી, તેની નીતિઓનો વિરોધ કરવો અથવા તેને ચૂંટણીમાં હરાવવાનો પ્રયાસ કરવો એ દેશનો વિરોધ કરવો નથી. એ જ રીતે, કોઈ આંદોલનની ટીકા કરવાનો અધિકાર સરકાર અને અન્ય સંગઠનોને પણ છે. પરંતુ કોઈ આંદોલન માત્ર એટલા આધારે રાષ્ટ્રવિરોધી ગણાવવું કે તે સત્તા પરિવર્તન ઇચ્છે છે, તો તે લોકશાહીમાં અસંમતિના દાયરાને સંકુચિત કરશે.

સત્તા પરિવર્તનની વાત સામે RSS અને BJPને વાંધો શા માટે?

મોહન ભાગવતના નિવેદનનો રાજકીય સંદર્ભ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ઑક્ટોબર 2026માં દેશમાં સરકારવિરોધી આંદોલનો અને સત્તા પરિવર્તનની માગણીને લઈને રાજકીય ચર્ચા ચાલી રહી છે. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ અનુસાર, ભાગવતે ફ્રાન્સ, અલ્બેનિયા, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશનાં આંદોલનોનાં ઉદાહરણો આપતાં કહ્યું કે સત્તા પરિવર્તનથી સમસ્યાઓનો ઉકેલ આવ્યો નથી અને ભારતને નબળું પાડવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.

પરંતુ અહીં સવાલ એ છે કે શું સરકાર વિરુદ્ધના આંદોલનને વિદેશી કાવતરું ગણાવવા માટે નક્કર પુરાવા જરૂરી નથી? કોઈ આંદોલનમાં હિંસા, વિદેશી આર્થિક સહાય અથવા ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓના આરોપોની સ્વતંત્ર તપાસ થઈ શકે છે. પરંતુ માત્ર એટલા માટે કે આંદોલનકારીઓ વર્તમાન સરકારને હટાવવા માગે છે, એવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં કે તેઓ દેશને નબળો પાડવા માગે છે. લોકશાહીમાં સરકારને પડકારવી અને દેશની સાર્વભૌમત્વને પડકારવી એ બે અલગ બાબતો છે.

RSS અને સ્વતંત્રતા સંગ્રામનો ઐતિહાસિક રેકોર્ડ

રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના 1925માં કેશવ બળિરામ હેડગેવારે કરી હતી. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક વિગતો અનુસાર, RSSએ એક સંગઠન તરીકે 1930ના સવિનય કાનૂનભંગ આંદોલન અને 1942ના ભારત છોડો આંદોલન જેવા મુખ્ય જનઆંદોલનોમાં ભાગ લીધો નહોતો. બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રના અહેવાલોમાં પણ સંઘના સભ્યોને કૉંગ્રેસનાં આંદોલનોથી દૂર રહેવાની સલાહ આપવામાં આવી હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. આ હકીકત મહત્ત્વપૂર્ણ છે કે સંગઠન તરીકે તેણે બ્રિટિશ શાસનવિરોધી મુખ્ય જનઆંદોલનોથી અંતર જાળવ્યું હતું.

બ્રિટિશ સરકારને માહિતી આપવાના વ્યાપક આરોપો પણ લાગતા રહ્યા છે. સાવરકરે અંગ્રેજોને મોકલેલો માફીનામું ઇતિહાસમાં નોંધાયેલું છે. તેના બદલામાં સાવરકરને અંગ્રેજોએ પેન્શન આપ્યું હતું. મહાત્મા ગાંધીની હત્યામાં સીધો સંબંધ નાથુરામ ગોડસેનો હતો, જે હિંદુ મહાસભાનો સભ્ય હતો અને પછી આ જ સંગઠન RSSમાં પરિવર્તિત થયું હતું.

બંધારણ અને મનુસ્મૃતિ અંગે RSS પર સવાલો

RSSની વિચારધારા અંગેની ચર્ચાનો એક મુખ્ય આધાર ભારતીય બંધારણ પ્રત્યેના તેના શરૂઆતના સમયના પ્રતિભાવો છે. 30 નવેમ્બર 1949ના રોજ, બંધારણ સભાએ બંધારણ સ્વીકાર્યાના ચાર દિવસ પછી, સંઘ સાથે જોડાયેલા અંગ્રેજી સાપ્તાહિક ઑર્ગેનાઇઝરમાં પ્રકાશિત સંપાદકીયમાં મનુસ્મૃતિનો ઉલ્લેખ કરીને ભારતીય બંધારણની ટીકા કરવામાં આવી હતી. તેમાં લખવામાં આવ્યું હતું કે ભારતીય બંધારણમાં પ્રાચીન ભારતના વિશિષ્ટ બંધારણીય વિકાસનો ઉલ્લેખ નથી અને મનુના કાયદાઓની પ્રશંસા થતી રહી છે.

આ સંપાદકીયને RSSના બંધારણીય અભિગમની ટીકા કરનારા લોકો એવા પુરાવા તરીકે રજૂ કરે છે કે સંઘના વૈચારિક વર્તુળોમાં મનુસ્મૃતિને ભારતીય બંધારણ કરતાં વધુ મહત્ત્વ આપવાની વૃત્તિ હતી. જોકે, સંપાદકીયમાં મનુસ્મૃતિની પ્રશંસાનો ઉલ્લેખ થવો અને તેને સત્તાવાર રીતે બંધારણના સ્થાને લાગુ કરવાની માગણી કરવી એ બે અલગ દાવા છે. આ તફાવત જાળવવો જરૂરી છે. તેમ છતાં, લોકશાહી પ્રજાસત્તાકમાં સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને સામાજિક ન્યાયનાં બંધારણીય મૂલ્યોની સરખામણીએ મનુસ્મૃતિની પ્રાસંગિકતાનો સવાલ ઊઠવો સ્વાભાવિક છે.

શું RSS પર સાંપ્રદાયિકતા ફેલાવવાના આરોપોનો જવાબ જરૂરી નથી?

RSSની રાજનીતિ અને વિચારધારા અંગે સાંપ્રદાયિકતાને લઈને પણ લાંબા સમયથી ચર્ચા થતી રહી છે. ટીકાકારોનો આરોપ છે કે હિંદુ રાષ્ટ્રની કલ્પના અને હિંદુ ઓળખને રાજકીય રીતે કેન્દ્રમાં રાખવાથી ધાર્મિક લઘુમતીઓ પ્રત્યે અવિશ્વાસ તથા સામાજિક ધ્રુવીકરણ વધે છે. ભાગલા સમયગાળા દરમિયાન અને ત્યારબાદ થયેલા સાંપ્રદાયિક તણાવના સંદર્ભમાં પણ સંઘની ભૂમિકા અંગે સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે.

બીજી તરફ, RSS પોતાને સાંસ્કૃતિક અને સામાજિક સંગઠન ગણાવે છે અને રાષ્ટ્રીય એકતા તથા સામાજિક સમરસતા માટે કામ કરવાનો દાવો કરે છે. તેથી, કોઈ ચોક્કસ રમખાણ અથવા હિંસક ઘટના માટે સંગઠનને સીધું જવાબદાર ઠરાવવા માટે તે ઘટના સંબંધિત પુરાવા, તપાસ અને ન્યાયિક તારણો જોવાં જરૂરી છે.

પરંતુ તેનાથી આ સવાલ સમાપ્ત થતો નથી કે કોઈ સંગઠનની વૈચારિક પ્રવૃત્તિઓ સામાજિક ધ્રુવીકરણને પ્રોત્સાહન આપે છે કે નહીં અને તેના રાજકીય પ્રભાવનું લોકશાહી જવાબદારીના આધારે મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ કે નહીં. જો RSS સરકારો અને રાજકીય આંદોલનોને રાષ્ટ્રહિતના નામે સવાલ કરે છે, તો તેની પોતાની વિચારધારા, ઇતિહાસ અને સામાજિક પ્રભાવ અંગે સવાલ ઉઠાવવા એ પણ લોકશાહી ચર્ચાનો ભાગ છે.

અનામત અંગે RSSની ભૂમિકા: ટીકા સાથે તથ્યો પણ જરૂરી

દલિતો, આદિવાસીઓ અને પછાત વર્ગોના અનામત અંગે RSSની ભૂમિકાને લઈને પણ વિવાદ રહ્યો છે. સપ્ટેમ્બર 2015માં મોહન ભાગવતે અનામત વ્યવસ્થાની સમીક્ષા માટે બિનરાજકીય સમિતિ બનાવવાનું સૂચન કર્યું હતું. તે સમયે વિપક્ષી પક્ષોએ તેને અનામત અંગે પુનર્વિચાર કરવાની અને સામાજિક ન્યાયની વ્યવસ્થાને નબળી પાડવાની કોશિશ તરીકે જોઈ હતી.

પરંતુ સપ્ટેમ્બર 2023માં ભાગવતે કહ્યું હતું કે જ્યાં સુધી સમાજમાં ભેદભાવ અસ્તિત્વમાં છે, ત્યાં સુધી અનામત ચાલુ રહેવું જોઈએ. તેમણે બંધારણીય અનામત પ્રત્યે સંઘનું સમર્થન પણ વ્યક્ત કર્યું હતું. અનામતના સ્પષ્ટ વિરોધ અંગે સંઘની ભૂમિકાની તપાસ જરૂરી છે.

લોકશાહીમાં અસંમતિને રાષ્ટ્રદ્રોહ ગણાવવાનું જોખમ

મોહન ભાગવતના નિવેદન અંગે અંતિમ સવાલ એ જ છે કે શું સરકાર સામેના રાજકીય સંઘર્ષને રાષ્ટ્રની સ્થિરતા માટે જોખમ ગણાવવાથી લોકશાહી વ્યવસ્થા મજબૂત બને છે કે નબળી પડે છે? ભારતમાં સરકાર બદલવા માટે ચૂંટણી લડવી, શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનો કરવા, જનસમર્થન એકત્ર કરવું અને સરકારના રાજીનામાની માગણી કરવી એ લોકશાહી રાજનીતિની માન્ય રીતો છે.

હિંસા, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવા અથવા કાયદો તોડવાના કિસ્સાઓમાં કાર્યવાહી થઈ શકે છે, પરંતુ કાર્યવાહી તથ્યો અને કાયદાના આધારે થવી જોઈએ, સરકાર બદલવાની ઇચ્છાના આધારે નહીં. આ જ માપદંડ RSS, BJP, કૉંગ્રેસ અને અન્ય તમામ રાજકીય પક્ષો પર સમાન રીતે લાગુ થવો જોઈએ. જો સત્તા પરિવર્તનની માગણીને જ રાષ્ટ્રદ્રોહની શ્રેણીમાં મૂકી દેવામાં આવે, તો લોકશાહીમાં વિપક્ષ અને જનઆંદોલનોની ભૂમિકા જ શંકાસ્પદ બની જશે.