Muslim Personal Law vs POCSO Act: શું કોઈ છોકરીને 15 વર્ષની ઉંમરે લગ્ન માટે પૂરતી ઉંમરની માનવામાં આવી શકે છે, પરંતુ POCSO લાગુ થાય ત્યારે 17 વર્ષની ઉંમરે પણ બાળક માનવામાં આવે? આ વિરોધાભાસ હાલ ચાલી રહેલી ન્યાયિક ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.
પંજાબ અને હરિયાણા હાઈ કોર્ટે તાજેતરમાં 26 વર્ષના એક મુસ્લિમ પુરુષ અને 17 વર્ષ 8 મહિનાની છોકરીના મામલે સુનાવણી કરી હતી. બંનેએ પરિવારની ઇચ્છા વિરુદ્ધ નિકાહ કર્યા હતા. સુરક્ષાની માંગ કરતી તેમની અરજી પર સુનાવણી કરતાં કોર્ટે મુસ્લિમ પર્સનલ લૉ હેઠળ આ વાતનું પુનરાવર્તન કર્યું કે જે વ્યક્તિ પુખ્ત વયની ઉંમર એટલે કે યૌવનની અવસ્થાએ પહોંચી ચૂક્યો હોય, તે પોતાની પસંદગીની વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરી શકે છે. સામાન્ય રીતે, જો તેના વિરુદ્ધ કોઈ પુરાવો ન હોય તો 15 વર્ષની ઉંમરે યૌવનની અવસ્થા માનવામાં આવે છે.
કોર્ટ તેમના પરિવાર તરફથી મળતી ધમકીઓથી સુરક્ષાના અધિકાર અંગે સુનાવણી કરી રહી હતી અને આ તફાવત મહત્વપૂર્ણ છે. જે સગીર છોકરીને પોતાના પરિવાર તરફથી હિંસાનો ભય હોય, તેને પોલીસ સુરક્ષા માંગવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે. જોકે, તેના જીવન અને સ્વતંત્રતાની રક્ષા કરવી અને તેના લગ્ન કરાવવા એ બે સંપૂર્ણપણે અલગ બાબતો છે.
પર્સનલ લૉનો જટિલ મામલો
POCSO હેઠળ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની દરેક વ્યક્તિ બાળક છે. માત્ર એટલા માટે કોઈ અપવાદ નથી કે તે બાળક પરિણીત છે. કેરળ હાઈ કોર્ટે ઓગસ્ટ 2026માં આ વાત સ્પષ્ટ કરી હતી, જ્યારે તેણે એવા વ્યક્તિ સામે ચાલી રહેલી કાનૂની કાર્યવાહી રદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, જેણે દાવો કર્યો હતો કે 17 વર્ષની છોકરી તેની કાયદેસર રીતે પરિણીત મુસ્લિમ પત્ની છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ જ Independent Thought v. Union of India મામલામાં આ જ દિશામાં નિર્ણય આપ્યો હતો. કોર્ટે કહ્યું હતું કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની પરિણીત છોકરીને સમાન ઉંમરની અપરિણીત છોકરીને મળતી યૌન સુરક્ષાથી વંચિત રાખી શકાય નહીં.
તો એક મુસ્લિમ પરિવારે આ તમામ બાબતોમાંથી આખરે શું સમજવું જોઈએ? શું તેમની દીકરી 15 વર્ષની ઉંમરે કાયદેસર રીતે લગ્ન કરી શકે છે અથવા 18 વર્ષની ઉંમર સુધી તેને બાળક જ માનવામાં આવશે?
મુસ્લિમ સમુદાયના લોકો પણ આ મુદ્દાને એકસરખી રીતે નહીં જુએ. કેટલાક લોકો યૌવનની ઉંમર સાથે જોડાયેલી આ વ્યવસ્થાને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને પર્સનલ લૉનો ભાગ માની શકે છે. જ્યારે કેટલાક લોકો લગ્ન માટે 18 વર્ષની ઉંમરને દરેક માટે લઘુત્તમ ઉંમર રાખવાનું મજબૂતીથી સમર્થન કરી શકે છે.
પરંતુ આ ચર્ચામાં કોઈ વ્યક્તિ કોઈપણ પક્ષમાં હોય, દરેક નાગરિકને એ જાણવાનો અધિકાર છે કે કાયદો ખરેખર શું કહે છે. મારા માટે તેનાથી એક ખૂબ જ મૂળભૂત સવાલ ઊભો થાય છે. જો કાયદો કહે છે કે 17 વર્ષની છોકરી એટલી મોટી નથી કે તે કાયદેસર રીતે યૌન સંબંધ માટે સંમતિ આપી શકે, તો આપણે એકસાથે આ કેવી રીતે કહી શકીએ કે 15 વર્ષની ઉંમરે તે લગ્ન કરવા માટે પૂરતી સમજદાર છે? લગ્ન એવો સંબંધ છે, જેના પછી યૌન સંબંધ, ગર્ભધારણ, આર્થિક નિર્ભરતા અને જીવનભરની જવાબદારીઓ આવી શકે છે.
POCSO એક ફોજદારી કાયદો છે અને તેનો હેતુ મહત્વપૂર્ણ છે: બાળકોને યૌન શોષણથી બચાવવો. પરંતુ આપણે એવા કિસ્સાઓ પણ જોયા છે, જેમાં સગીર છોકરી પોતાની પસંદગીથી કોઈ સાથી પસંદ કરે છે અને તેના માતા-પિતાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ જતાં તેઓ POCSOનો ઉપયોગ કરે છે. બાદમાં કેટલાક કિસ્સાઓમાં અદાલતોએ તેમની વિશેષ પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને કાનૂની કાર્યવાહી રદ કરી છે.
તેનું એક ઉદાહરણ છે: 2026માં Vijay Laxman Rotke v. State of Maharashtra મામલામાં બોમ્બે હાઈ કોર્ટે એવા કિસ્સામાં કાનૂની કાર્યવાહી રદ કરી હતી, જેમાં સંબંધ શરૂ થયો ત્યારે છોકરીની ઉંમર 15 વર્ષની હતી. બાદમાં તે યૌવનની અવસ્થાએ પહોંચી, તેણે આરોપી સાથે લગ્ન કરી લીધા અને ગર્ભવતી થઈ. કોર્ટે એ બાબત ધ્યાનમાં લીધી કે છોકરીએ બળજબરીનો કોઈ આરોપ લગાવ્યો ન હતો અને તેને તે વ્યક્તિ સામે કોઈ ફરિયાદ પણ નહોતી. તેનો અર્થ એ નથી કે POCSO હેઠળ સગીરની સંમતિ કાયદેસર રીતે માન્ય બની જાય છે, પરંતુ તે દર્શાવે છે કે અદાલતોને ક્યારેક કેટલી જટિલ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરવો પડે છે.
POCSOનો હેતુ સગીરોની સુરક્ષા કરવાનો છે, પરંતુ એવા કિશોર-કિશોરીઓના સંબંધો પણ હોય છે, જેમાં સગીર છોકરીઓ પોતાની ઇચ્છાથી સામેલ હોય છે. કાયદો બાળકોની સુરક્ષા કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે, જ્યારે અદાલતોને ક્યારેક તેમની પોતાની પસંદગી અને સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલા સવાલોનો પણ સામનો કરવો પડે છે.
પરંતુ મુસ્લિમ લગ્ન સાથે જોડાયેલા મામલાઓમાં મૂંઝવણ થોડી અલગ છે. અહીં માત્ર એટલું કહેવાને બદલે કે સગીર હોવા છતાં છોકરીને સ્વતંત્રતા અને સુરક્ષા મેળવવાનો અધિકાર છે, દલીલ પર્સનલ લૉ અને યૌવનની ઉંમરને વધારે મહત્વ આપવા લાગે છે. જ્યારે આ જ પર્સનલ લૉ POCSO જેવા ફોજદારી કાયદા સાથે સીધો ટકરાય છે, ત્યારે પછી શું થાય છે?
ધર્મ પર હુમલો નહીં
નિષ્પક્ષ રીતે કહીએ તો, જ્યારે બાળકો અને મહિલાઓના અધિકારોની વાત આવે છે, ત્યારે મને સમજાતું નથી કે 21મી સદીમાં પણ આપણે એ નક્કી કરવા માટે અલગ-અલગ પર્સનલ લૉ શા માટે જોવા પડે છે કે કોઈ વ્યક્તિને કયા મૂળભૂત અધિકારો મળવા જોઈએ. ભારતના તમામ બાળકો, મહિલાઓ અને નાગરિકો સાથે સમાન વ્યવહાર થવો જોઈએ અને તેમને સમાન મૂળભૂત અધિકારો અને સુરક્ષા મળવી જોઈએ. માત્ર એટલા માટે કે કોઈ બાળક મુસ્લિમ છે, તેના માટે શું સારું કે ખરાબ છે અથવા તેને કેવા પ્રકારની સુરક્ષા મળવી જોઈએ, તે તેના જન્મેલા સમુદાયના કારણે અચાનક બદલાઈ જવું જોઈએ નહીં.
મારા માટે સૌથી મોટી સમસ્યા પ્યુબર્ટીને જ કાયદેસર રીતે પુખ્ત બનવાના માપદંડ તરીકે ઉપયોગ કરવાની છે. પ્યુબર્ટી એક જૈવિક ઘટના છે. તેનાથી ભાવનાત્મક પરિપક્વતા, આર્થિક સ્વતંત્રતા, બળજબરીથી મુક્તિ અથવા કોઈ મોટા પુખ્ત વ્યક્તિ સાથેના અસમાન સંબંધને સંભાળવાની ક્ષમતા પ્રાપ્ત થતી નથી. પહેલીવાર પિરિયડ આવતી સગીર અચાનક પુખ્ત મહિલા જેવી પરિપક્વ અથવા સ્વતંત્ર બની જતી નથી.
ધાર્મિક પરંપરાઓ વિશેષ ઐતિહાસિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓમાં વિકસિત થઈ હતી, પરંતુ સમાજ બદલાય છે. બાળપણ અંગેની આપણી સમજ બદલાઈ છે. શિક્ષણ બદલાયું છે. મહિલાઓનું જીવન બદલાયું છે. ખુદ લગ્નનું સ્વરૂપ બદલાયું છે. નિશ્ચિતપણે ધાર્મિક નિયમોની આપણી સમજ આ વાસ્તવિકતાઓને સ્વીકારી શકે છે, સુધારાના દરેક પ્રયાસને ધર્મ પર હુમલો માન્યા વિના.
સુપ્રીમ કોર્ટને આખરે પર્સનલ લૉ, બાળ લગ્ન પ્રતિબંધ કાયદો અને POCSO વચ્ચેના મોટા કાનૂની ટકરાવને ઉકેલવો પડી શકે છે. પરંતુ કદાચ મૂળ સિદ્ધાંત એટલો જટિલ ન હોવો જોઈએ.
જો કાયદો કોઈ છોકરીને 17 વર્ષની ઉંમરે પણ તેની સુરક્ષા માટે બાળક માને છે, તો માત્ર યૌવનની અવસ્થા તેને લગ્નના સવાલ પર 15 વર્ષની ઉંમરે પુખ્ત કેવી રીતે બનાવી શકે?
