Noise Pollution India: જાણીતા સંગીતકાર ચોંગથામ વિક્રમ સિંહ ગયા રવિવારે મધરાતથી થોડા સમય પહેલાં કિલોકરીમાં આવેલી એક એપાર્ટમેન્ટ ઇમારતના ત્રણ માળ નીચે ઉતર્યા હતા, જેથી ઘરના કચરાને ફેંકી શકે. ગીચ વસ્તી ધરાવતા આ શહેરી ગામના નીચેના માળે અનેક ઢાબા અને ક્લાઉડ કિચન છે, જેમના ખુલવા-બંધ થવાનો કોઈ નિશ્ચિત સમય નથી. આ સ્થળ યમુના દિલ્હીમાં બે ભાગમાં વહેંચાય છે તે સ્થળથી માત્ર થોડી મિનિટના અંતરે છે. ઉપરના માળે રહેણાંક એપાર્ટમેન્ટ છે.
તે રાત્રે આસપાસની ખાણી-પીણીની દુકાનોમાં કામ કરતા કેટલાક ડિલિવરી કર્મચારીઓ અને અન્ય કર્મચારીઓ જોરજોરથી બૂમો પાડી રહ્યા હતા અને દારૂ પી રહ્યા હતા. સિંહે આ હંગામા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો. થોડા દિવસો બાદ તેમના મિત્રો અને પરિવારજનોએ ઇમ્ફાલ એરપોર્ટના કાર્ગો બેમાં તેમના શબને તાબૂતમાં જોયું.
55 વર્ષીય મણિપુરી કલાકાર, શિક્ષક અને રૉક બૅન્ડ ફીનિક્સના ગિટારિસ્ટ સિંહ લગભગ બે દાયકાથી દિલ્હીમાં રહેતા હતા. જ્યારે સિંહે નશામાં ધૂત લોકોને અવાજ થોડો ઓછો કરવા કહ્યું, ત્યારે તેઓ તેમના ઘર સુધી તેમનો પીછો કરતા આવ્યા અને તેમના પોતાના ઘરના દરવાજાની બહાર તેમને માર માર્યો. સિંહનો પરિવાર તેમને તરત જ હોલી ફૅમિલી હૉસ્પિટલ લઈ ગયો. રસ્તામાં તેમણે પોતાના પુત્ર યાઇફાબાને કહ્યું કે તેઓ આ લોકોને ઓળખે છે અને અગાઉ પણ તેમને આવું ન કરવા માટે કહી ચૂક્યા હતા. થોડા સમય બાદ વધારે લોહી વહી જવાને કારણે તેમનું મોત થયું.
સિંહની હત્યાના કેસમાં સાત લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે અને 15 વર્ષના એક છોકરાને કસ્ટડીમાં લેવામાં આવ્યો છે. હજુ એ સ્પષ્ટ થવાનું બાકી છે કે હત્યા પાછળ જાતિ આધારિત કારણ હતું કે નહીં. જોકે, એક વાત સ્પષ્ટ છે કે સિંહે આ લોકોને એવી બાબત અંગે સવાલ કર્યો હતો, જેને ભારતમાં જન્મસિદ્ધ અધિકાર જેવી માનવામાં આવે છે: અવાજ કરવાનો અધિકાર.
ગણેશ ચતુર્થીથી લગ્નની મોસમ
આપણે ખૂબ જ અવાજ કરનારા અને હંગામો પસંદ કરનારા લોકો છીએ. આપણે આ વાત એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમ અને સહાનુભૂતિ સાથે એવી રીતે કહીએ છીએ, જાણે કોઈ મૉલમાં જીદ કરતા બાળકો વિશે વાત કરી રહ્યા હોઈએ. આ આપણી રાષ્ટ્રીય ઓળખ જેવી બની ગઈ છે — ઠીક એ જ રીતે જેમ મહિલાઓ પ્રત્યેનો આપણો જાણીતો ખરાબ વ્યવહાર અને એવું માનવામાં આવે છે કે આપણે તેને માત્ર સ્વીકારી લેવો જોઈએ. વાસ્તવિક સમસ્યા એવા લોકોને માનવામાં આવે છે, જેઓ આ અવાજ સામે વાંધો ઉઠાવે છે, જ્યારે આ અવાજને ભારતીય જીવનનો એક ભાગ માનવામાં આવે છે.
આપણા પહેલેથી જ ઘોંઘાટભર્યા શહેરોમાં, જ્યાં સતત વાગતા હૉર્ન વચ્ચે દરેક સમયે ચાલી રહેલા કન્સ્ટ્રક્શનનો અવાજ સંભળાય છે, ત્યાં અવાજનો પણ એક નિશ્ચિત સમય હોય છે. તહેવારોની મોસમ ઑગસ્ટથી ડિસેમ્બર સુધી ચાલે છે. આ દરમિયાન ગણેશ ચતુર્થી, નવરાત્રિ, કાંવડ યાત્રા અને ક્રિસમસ જેવા મોટા આયોજન થાય છે.
આમાંથી ઘણા આયોજનોમાં ટ્રકો પર મોટા-મોટા સ્પીકર લગાવવામાં આવે છે, જેમાંથી મોટાભાગના વિસ્તારોમાં નક્કી કરાયેલી 90 ડેસિબલની મર્યાદા કરતાં ઘણી વધારે તીવ્રતાનો અવાજ નીકળે છે. નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી વચ્ચે જ્યારે લગ્નની મોસમ શરૂ થાય છે, ત્યારે રાત્રિના દરેક સમયે રહેણાંક વિસ્તારોમાંથી પસાર થતી જાન આ અવાજની જવાબદારી સંભાળી લે છે અને ત્યારબાદ આખું વર્ષ ચાલતી ક્રિકેટ દરમિયાન થતી આતશબાજી પણ છે.
પરંતુ અવાજ પસંદ કરવાની આ આદત એ વાત છુપાવવાનું ખૂબ સારું કામ કરે છે કે આખરે આ અવાજ શા માટે કરવામાં આવે છે. અવાજ વધારવો માત્ર પરેશાની ઊભી કરવી નથી. તે જાહેર સ્થળે પોતાનો અધિકાર દર્શાવવાનો એક માર્ગ પણ છે. તે પોતાનું વર્ચસ્વ બતાવવાનો એક માર્ગ છે. તે જણાવવાનો એક માર્ગ છે કે કોઈ સ્થળ પર કોનો અધિકાર છે અને કોઈને પણ તેને ખોટું કહેવાનો પડકાર આપવાનો છે.
છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં પુણેના ઘણા લોકો ધ્વનિ પ્રદૂષણ સામે આગળ આવ્યા છે. આ વર્ષે શહેરની પોલીસે અવાજ સાથે જોડાયેલી 15,000 ફરિયાદો મેળવી છે. ગયા વીકએન્ડમાં પુણેકર અગેન્સ્ટ લાઉડસ્પીકર ફોરમની અપીલ પર એક હજારથી વધુ લોકો DJ અને અન્ય સાઉન્ડ સિસ્ટમ સામે પ્રદર્શન કરવા માટે એકઠા થયા હતા.
શહેરની મૉડલ કૉલોનીના એક રહેવાસીએ જણાવ્યું કે ગયા વર્ષે ગણેશોત્સવ દરમિયાન ઊંચી ઇમારતના સાતમા માળે તેઓ એકબીજાનો અવાજ પણ મુશ્કેલીથી સાંભળી શકતા હતા.
તેમણે કહ્યું, “અવાજ થોડો ઓછો કરવા માટે મારે 5.5 લાખ રૂપિયા ખર્ચીને નવી બારીઓ લગાવવી પડી.” બીજી તરફ અત્યંત પોશ બોટ ક્લબ રોડની એક અન્ય રહેવાસીએ પોતાના પહેલા માળના ઘરની અંદર 120 ડેસિબલનો અવાજ રેકોર્ડ કર્યો, જ્યારે જે પંડાલમાંથી આ અવાજ આવી રહ્યો હતો તે લગભગ એક કિલોમીટર દૂર હતો.
ગયા વર્ષે વર્ષા કદમે પોતાના બીમાર પિતાને પોતાના ઘરની નજીક લગાવવામાં આવેલી DJ સિસ્ટમથી બચાવવાનો પ્રયાસ કરતાં તેમને ગુમાવ્યા. અવાજ ઓછો કરવા અથવા DJનું સ્ટૅન્ડ અન્યત્ર મૂકવા અને ઑક્સિજન સપોર્ટ પર રહેલા પોતાના વૃદ્ધ પિતાની સંભાળ રાખવા અંગેની તેમની અપીલ પર કોઈએ ધ્યાન આપ્યું નહીં. કદમે એક પ્રકાશનને જણાવ્યું કે જ્યારે પણ તેમણે આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો, ત્યારે તેમના પર “ધર્મ વિરુદ્ધ” હોવાનો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો.
આ ચર્ચાની બંને બાજુ સતત લોકોના જીવ જઈ રહ્યા છે. ગયા અઠવાડિયે પુણેમાં વિસર્જન સરઘસ દરમિયાન બે લોકો પડી ગયા અને તેમનાં મોત થયાં. હૈદરાબાદમાં એક અન્ય સરઘસ દરમિયાન 19 વર્ષના એક વિદ્યાર્થીનું શંકાસ્પદ હાર્ટ અટૅકથી મોત થયું. તેના પરિવારનું કહેવું છે કે તેનું કારણ ખૂબ જ તેજ DJ સિસ્ટમ અને ફટાકડાનો અવાજ હતો. જો અવાજ તમારો જીવ ન લે, તો ધર્મ વિરુદ્ધ હોવાના આરોપો તમને મારી નાખશે. માર્ચ 2025માં એક વ્યક્તિને માત્ર એટલા માટે માર મારીને મારી નાખવામાં આવ્યો હતો કારણ કે તેણે બાળકો બોર્ડ પરીક્ષાની તૈયારી કરી શકે તે માટે હોળી દરમિયાન સાઉન્ડ સિસ્ટમનો અવાજ ઓછો કરવા કહ્યું હતું.
અવાજ, શક્તિ દર્શાવવાનો દાવો
જાહેર સ્થળે આ રીતે ઊંચા અવાજ સાથે પોતાનો અધિકાર દર્શાવવાની વાત ઇતિહાસમાં પણ નોંધાયેલી છે અને તેના ખતરનાક પરિણામો પણ જોવા મળ્યા છે. ડિસેમ્બર 1992માં બાબરી મસ્જિદ ધ્વસ્ત કરાયાના થોડા દિવસો બાદ, શિવસેના અને અન્ય દક્ષિણપંથી સંગઠનોએ મુંબઈની શેરીઓમાં ઘંટનાદ એટલે કે મંદિરની ઘંટડીઓ એકસાથે વગાડીને અને મહાઆરતી દ્વારા પોતાનો કબજો દર્શાવ્યો હતો. મુંબઈ રમખાણોની તપાસ માટે રચાયેલા શ્રીકૃષ્ણ આયોગના અહેવાલમાં મસ્જિદોમાં શુક્રવારની નમાજ દરમિયાન અચાનક વધેલી ભીડનો પણ ઉલ્લેખ હતો. દક્ષિણપંથી સંગઠનોએ તેને બદલો લેવાની તૈયારીના પુરાવા તરીકે જોયું હતું.
મંગળવારે ગણપતિ આરતી અને શનિવારે હનુમાન આરતી એવા વિસ્તારોમાં યોજવામાં આવી હતી, જ્યાં અલગ-અલગ સમુદાયો વર્ષોથી શાંતિથી સાથે રહેતા આવ્યા હતા. ગ્રાન્ટ રોડ પર યોજાયેલી એક મહાઆરતીમાં સામેલ લોકોએ ફરિયાદ કરી કે નજીકની મસ્જિદમાંથી આવતી અઝાન તેમની પ્રાર્થનામાં વિઘ્ન નાખી રહી હતી. પોલીસે અઝાન બંધ કરાવી દીધી, પરંતુ ત્યારબાદ ટોળાએ વિસ્તારમાં આવેલી મુસ્લિમ દુકાનો અને અન્ય પ્રતિષ્ઠાનો પર હુમલો કર્યો. આયોગે તારણ કાઢ્યું હતું કે મહાઆરતીઓ ત્યારબાદ થયેલા ઘાતક રમખાણો માટેનું મંચ બની હતી.
ભારતીય અદાલતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આવી ઘટનાઓ ભારતીય બંધારણની કલમ 21નું ઉલ્લંઘન કરે છે. 2000માં સુપ્રીમ કોર્ટે Church Of God (Full Gospel) In. vs K.K.R. Majestic Colony Welfare કેસની સુનાવણી કરતી વખતે કહ્યું હતું કે એક સભ્ય સમાજમાં ધર્મના નામે એવી પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપી શકાય નહીં, જે “વૃદ્ધ, બીમાર લોકો, વિદ્યાર્થીઓ અથવા એવા બાળકોની ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચાડે, જે વહેલી સવારના કલાકોમાં અથવા દિવસ દરમિયાન ઊંઘી રહ્યા હોય.”
પાંચ વર્ષ બાદ અદાલતોએ રાત્રે 10 વાગ્યાથી સવારે 6 વાગ્યા વચ્ચે લાઉડસ્પીકરના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ લગાવી દીધો. જોકે, રાજ્ય સરકારો વર્ષમાં 15 દિવસ સુધી આ નિયમોમાં છૂટ આપી શકે છે.
પરંતુ અનુભવ આપણને જણાવે છે કે નિયમોમાં ઘણી વખત વર્ષમાં 15 દિવસ કરતાં પણ ઘણી વધારે છૂટ આપવામાં આવે છે. આપણા ઘોંઘાટભર્યા શહેરોમાં ડેસિબલની મર્યાદા, શાંત વિસ્તારોના નિયમો અને કેટલાક કલાકો દરમિયાન ઊંચા અવાજવાળા સાધનો પર પ્રતિબંધ — આ બધું રૂલ બુક્સમાં હાજર છે. સારી સ્થિતિમાં હાજર છે, પરંતુ તેનો બહુ ઓછો ઉપયોગ થાય છે, પરંતુ સાંભળવાની ઇચ્છા? રાત્રે 3 વાગ્યે મોબાઇલ DJના તેજ બેસના અવાજમાં દબાઈ જાય છે.
