NTA Paper Leak: સાર્વજનિક પરીક્ષાઓમાં ગેરરીતિઓની રોકથામ સંબંધિત સુધારા વિધેયક, 2026માં કરવામાં આવી રહેલા ફેરફારોનો વિરોધ કરવો નિરર્થક છે.
પરીક્ષામાં ગેરરીતિ કરનારાઓ માટે કડક સજાની જોગવાઈ કરવી, તપાસ અને સુનાવણી નિશ્ચિત સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ કરવી અને કાયદા હેઠળના ગુનાઓનો નિકાલ કરવા માટે વિશેષ ફાસ્ટ ટ્રેક અદાલતોની રચના કરવાના વિરોધમાં કોઈ કેવી રીતે હોઈ શકે? વાસ્તવમાં, જે લોકો આખી એક પેઢીની આશાઓ બરબાદ કરવા માટે જવાબદાર છે, તેઓ વધારેલી જેલસજા અને વધુ દંડ કરતાં પણ વધુ કઠોર સજાના હકદાર છે. કોઈપણ પ્રકારનો દંડ અથવા જેલસજા તે ભ્રષ્ટાચાર, નિરાશા અને હતાશા માટે પૂરતી નથી, જે ખોટી રીતે રચાયેલી અને નબળી રીતે સંચાલિત વ્યવસ્થા સમાજમાં ઊભી કરે છે.
એ જ રીતે, એવું માનવું પણ નિરર્થક છે કે આ ફેરફારોથી પેપર લીકની સમસ્યા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ જશે. પેપર લીકની આ જ સમસ્યાના કારણે વિરોધ પ્રદર્શન થયા અને સરકારે તે કાયદાને વધુ કડક બનાવવો પડ્યો, જેનો અત્યાર સુધી કોઈ અસરકારક પ્રભાવ જોવા મળ્યો નથી.
નવા કાયદાનો હેતુ ગેરરીતિ કરનારાઓમાં ભય ઊભો કરવાનો છે. જાહેર પરીક્ષાઓમાં ગેરરીતિઓની રોકથામ સંબંધિત 2024નો કાયદો પણ આ જ હેતુથી બનાવવામાં આવ્યો હતો. માનવામાં આવ્યું હતું કે તે કાનૂની ખામી દૂર કરશે. તે કાયદાના હેતુ અને કારણોના નિવેદનમાં જણાવાયું હતું:
“કેન્દ્ર સરકાર અને તેની એજન્સીઓ દ્વારા લેવામાં આવતી જાહેર પરીક્ષાઓમાં સામેલ વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા અપનાવવામાં આવતી ગેરરીતિઓ અથવા કરવામાં આવતા ગુનાઓ સામે કાર્યવાહી કરવા માટે કોઈ વિશિષ્ટ અને મજબૂત કાયદો ઉપલબ્ધ નથી. તેથી પરીક્ષા વ્યવસ્થાની ખામીઓનો લાભ ઉઠાવનારાઓની ઓળખ કરીને વ્યાપક કેન્દ્રીય કાયદા દ્વારા તેમની સામે અસરકારક કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે. આ વિધેયકનો હેતુ જાહેર પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં વધુ પારદર્શિતા, નિષ્પક્ષતા અને વિશ્વાસ સ્થાપિત કરવાનો છે તેમજ યુવાનોમાં એવો વિશ્વાસ ઊભો કરવાનો છે કે તેમની પ્રામાણિક અને યોગ્ય મહેનતનું યોગ્ય પરિણામ મળશે અને તેમનું ભવિષ્ય સુરક્ષિત રહેશે. આ વિધેયકનો હેતુ એવા લોકો, સંગઠિત જૂથો અથવા સંસ્થાઓને અસરકારક અને કાયદેસર રીતે રોકવાનો છે, જે નાણાં અથવા ગેરલાભ માટે વિવિધ ગેરરીતિઓનો ઉપયોગ કરીને જાહેર પરીક્ષા વ્યવસ્થાને નુકસાન પહોંચાડે છે.”
બે વર્ષ પછી હવે ફરીથી આપણને વિશ્વાસ અપાવવામાં આવી રહ્યો છે કે આ વખતના ફેરફારો દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ લાવશે. કોઈપણ કાયદો ત્યારે જ ભય પેદા કરે છે, જ્યારે તેનો યોગ્ય રીતે અમલ કરવામાં આવે; અન્યથા તે માત્ર જોખમ અને તે જોખમની કિંમત વધારવાનું કામ કરે છે.
શું માત્ર વારંવાર થતા પેપર લીકના કારણે જ વિદ્યાર્થીઓ રસ્તા પર ઉતર્યા હતા? શું તેનું કારણ અસંતુલિત શિક્ષણ વ્યવસ્થા, પ્રવેશ પરીક્ષાઓનું અતિશય કેન્દ્રીકરણ અને સારી નોકરીઓની અછત હતી? અથવા યુવાનોએ પોતાનો અસંતોષ વ્યક્ત કરવાની નવી રીતો શોધી કાઢી અને વહીવટીતંત્ર તેને યોગ્ય રીતે સંભાળી શક્યું નહીં, જેના કારણે આ આંદોલન એટલું મોટું બન્યું?
શું આપણે હજુ પણ ખોટી જગ્યાએ ભાર મૂકી રહ્યા છીએ?
2024ના કાયદામાં જે “પરીક્ષા વ્યવસ્થાની ખામીઓ”ની વાત કરવામાં આવી છે, તે અંગે શું? પરીક્ષા વ્યવસ્થાને કેન્દ્રીકૃત કરીને એક વિશાળ રાષ્ટ્રીય પરીક્ષા એજન્સી (NTA) બનાવવાના નિર્ણય અંગે શું? તે વિશાળ કોચિંગ ઇન્ડસ્ટ્રીનું શું, જે લાખો વિદ્યાર્થીઓને પરીક્ષા પાસ કરાવવાના ટૂંકા કોર્સ આપવાનો દાવો કરે છે અને વિદ્યાર્થીઓ વારંવાર તેમાં જોડાતા રહે છે? આ રીતે તેઓ સરકારી નોકરી મેળવવાની “સુવર્ણ તક” પાછળ પોતાના કિંમતી વર્ષો પસાર કરે છે અથવા એવી પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા રહે છે, જેમાં ગેરરીતિ થવાની શક્યતા રહે છે? વિદ્યાર્થીઓ અને માતા-પિતા બંને માટે ઔપચારિક શિક્ષણ વ્યવસ્થાની વધતી જતી નિરર્થકતાનું શું?
મને યાદ છે કે લગભગ 25 વર્ષ પહેલાં ચંડીગઢના એક વિદ્યાર્થીએ મને જણાવ્યું હતું કે તેમની 11મી કક્ષાના ગણિતના શિક્ષકે અભ્યાસ સત્ર શરૂ થતાં જ કહ્યું હતું કે તેઓ શાળામાં માત્ર થોડા જ અધ્યાયો ભણાવશે, કારણ કે બાકીના વધુ મહત્વના અધ્યાયો, જે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે જરૂરી હતા, તેઓ પોતાના ટ્યુશન સેન્ટરમાં ભણાવશે. આવા જ એક સેન્ટર ચલાવનાર વ્યક્તિએ થોડાં જ વર્ષોમાં સંપૂર્ણ યુનિવર્સિટી ઊભી કરી દીધી.
મને એ પણ યાદ છે કે શાળાના ગુણો કેટલા બિનમહત્વપૂર્ણ બની ગયા હતા. વર્ષ 2023માં દિલ્હીની એક મોટી કોલેજે CBSE પરીક્ષામાં 90 ટકા કરતાં વધુ ગુણ મેળવનારા 800થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને શોર્ટલિસ્ટ કર્યા હતા. આ વિદ્યાર્થીઓ BA English (Honours)ની માત્ર 30 બેઠકો માટે સ્પર્ધા કરી રહ્યા હતા. વિવિધ વ્યવસ્થાઓ વચ્ચે તાલમેલનો અભાવ અને તેને સંભાળનારા લોકોની સંપૂર્ણ લાચારી આજે પણ દુઃખદ છે.
શું આ જ લાચારીએ સરકારને ‘કડક’ કાનૂની જોગવાઈઓ પર વિશ્વાસ મૂકવા પ્રેરિત કરી છે અને સાથે જ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રના જાણકાર નંદન નીલેકણીના નેતૃત્વ હેઠળ બહુવિષયક ટીમ બનાવવાની જાહેરાત કરવા મજબૂર કરી છે? આ ટીમ NTAની જાહેર પરીક્ષાઓને સંપૂર્ણપણે પેપર લીકથી સુરક્ષિત અને વધુ પારદર્શક બનાવવા માટે આગામી પેઢીના માળખાકીય, ટેક્નિકલ અને ડેટા સુરક્ષા સંબંધિત સુધારાઓની ભલામણ કરશે.
વર્ષ 2024ના NEET કૌભાંડ પછી NEET-UGમાં થયેલી ગેરરીતિઓની તપાસ માટે આ જ પ્રકારની રાધાકૃષ્ણન સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી. સમિતિએ ઑક્ટોબર 2024માં પોતાનો અહેવાલ રજૂ કર્યો હતો, જેમાં અમલમાં મૂકી શકાય એવા 101 સૂચનો આપવામાં આવ્યા હતા.
સમિતિએ પેન-પેપર આધારિત પરીક્ષાઓને તબક્કાવાર સમાપ્ત કરીને કમ્પ્યુટર આધારિત પરીક્ષા પદ્ધતિ અપનાવવાની ભલામણ કરી હતી. સાથે જ આઉટસોર્સિંગ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે NTAના કાર્યમાં મોટા સુધારાઓ અને સુરક્ષિત, કાયમી સરકારી પરીક્ષા કેન્દ્રો બનાવવાની પણ ભલામણ કરવામાં આવી હતી.
સમિતિએ પોતાની ભલામણોને ટૂંકા ગાળાના સુધારાઓ (Phase I) અને લાંબા ગાળાના સુધારાઓ (Phase II)માં વહેંચી હતી, જેથી NTAને “ભૂલરહિત, જરૂરિયાત અનુસાર બદલાતી અને પરસ્પર સંકલિત” પ્રક્રિયા ધરાવતી સંસ્થા તરીકે વિકસાવી શકાય.
સમિતિએ 1,000 સુરક્ષિત અને સરકારની માલિકીના સ્ટાન્ડર્ડ ટેસ્ટિંગ સેન્ટરો સ્થાપિત કરવાની, NTAમાં કાયમી અને વ્યાવસાયિક કર્મચારીઓની નિમણૂક કરવાની, ત્રીજા પક્ષના આઉટસોર્સ કરાયેલા કર્મચારીઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાની તેમજ AI આધારિત પારદર્શક ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની ભલામણ પણ કરી હતી.
મે 2026માં સમિતિએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક સોગંદનામું દાખલ કર્યું હતું, જેમાં 101 ભલામણો (60 ટૂંકા ગાળાની અને 41 લાંબા ગાળાની) પર થયેલી કાર્યવાહી અંગેની સ્થિતિ રજૂ કરવામાં આવી હતી.
NTAમાં સંસ્થાકીય સુધારા અને તેની ક્ષમતા વધારવા સંબંધિત Phase IIની ભલામણો, જેમ કે 10 અલગ-અલગ વિશેષતા ધરાવતા આંતરિક વિભાગોની રચના, આઉટસોર્સ અથવા કરાર આધારિત કર્મચારીઓ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવી અને કાયમી નિષ્ણાતોની ટીમ તૈયાર કરવી, હજુ સુધી મોટા ભાગે પૂર્ણ થઈ શકી નથી.
વર્ષ 2016-17 દરમિયાન ખર્ચ સચિવ તરીકે મેં NTAની સ્થાપનાના પ્રસ્તાવ પર વિચાર કરતી ખર્ચ નાણાં સમિતિની અધ્યક્ષતા કરી હતી. તે સમયે મેં આ જોખમ તરફ ધ્યાન દોર્યું હતું કે જો એક જ એજન્સીમાં કોઈ મોટી ગેરરીતિ થાય, તો તેની અસર સમગ્ર વ્યવસ્થા પર પડી શકે છે. જોકે, સંબંધિત વિભાગના સચિવે સમગ્ર દેશમાં લાયકાતના આધારે એક સમાન વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. આજે એ જ NTA વર્તમાન વિવાદના કેન્દ્રમાં છે અને તેના ટૂંકા ઇતિહાસમાં આ પહેલીવાર નથી કે તે વિવાદોમાં આવી હોય.
આ વાત ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ કે NTAની સ્થાપના પહેલાં આવી પરીક્ષાઓ અલગ-અલગ સંસ્થાઓ દ્વારા લેવામાં આવતી હતી. ઉમેદવારોને અલગ-અલગ તારીખોની રાહ જોવી પડતી હતી, અનેક ફોર્મ ભરવા પડતા હતા અને દેશભરના જુદા-જુદા પરીક્ષા કેન્દ્રોમાં પરીક્ષા આપવા માટે પોતાના કાર્યક્રમોમાં ફેરફાર કરવો પડતો હતો. પરીક્ષાઓના અલગ-અલગ ધોરણોનો મુદ્દો પણ હતો.
પરીક્ષા વ્યવસ્થાને એકરૂપ બનાવવા અને ઉમેદવારો માટે તેને વધુ સરળ બનાવવા માટે NTAની રચના કરવામાં આવી હતી, પરંતુ હવે NTAમાં વિદ્યાર્થીઓના હિતને નુકસાન પહોંચાડે તેવી ક્ષમતાની અને પ્રામાણિકતાની ખામીઓ સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે.
હવે સમય જ બતાવશે કે રાધાકૃષ્ણન-નીલેકણીનો આ અભિગમ માત્ર બીમાર વ્યવસ્થા પર કામચલાઉ પટ્ટી બાંધે છે કે પછી ખરેખર કોઈ નવો અને અસરકારક વિકલ્પ આપે છે. અથવા પછી કોઈ અલગ ONOE (વન નેશન, વન એક્ઝામ)ના કારણે ફરી એક વખત અસંતોષથી ભરેલો ઉનાળો જોવા મળશે?
