Prosopis Juliflora: દુષ્કાળ સામે લાવવામાં આવેલો વિલાયતી બાવળ હવે કેમ બન્યો પર્યાવરણ માટે ચિંતાનો વિષય?
Prosopis Juliflora: વિલાયતી બાવળ, જે એક વિદેશી અને કાંટાળું વૃક્ષ છે અને જેને વસાહતીકાળ દરમિયાન દુષ્કાળ અને અન્નસંકટનો સામનો કરવા માટે ભારતમાં લાવવામાં આવ્યું હતું, તે આજે પણ પર્યાવરણ સંરક્ષણવાદીઓ, સંશોધકો અને સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચે ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. જોકે આ વૃક્ષે ઘણા લોકોને બળતણ માટેનું લાકડું, પશુઓ માટેનો ચારો અને રોજગારીના સાધનો પૂરા પાડ્યા છે, પરંતુ હવે સ્થાનિક વનસ્પતિ અને જળ સંસાધનો પર તેની નકારાત્મક અસરને કારણે તેને પર્યાવરણ માટે જોખમ માનવામાં આવે છે.
દુષ્કાળનો સામનો કરવા માટેનો એક ઉપાય હતો
પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા (Prosopis juliflora), જેને સામાન્ય રીતે વિલાયતી બાવળ, વિલાયતી કીકર અને સીમાઈ કરુવેલમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેને 19મી સદીના અંતમાં વારંવાર પડતા દુષ્કાળ અને અન્નસંકટની સમસ્યાનો સામનો કરવા માટે ભારતમાં લાવવામાં આવ્યું હતું. 1870ના દાયકામાં આવેલા ભયંકર દુષ્કાળ દરમિયાન, ખાસ કરીને રાજસ્થાન, ગુજરાત અને દક્ષિણ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં, અધિકારીઓ એવા વૃક્ષની શોધમાં હતા જે દુષ્કાળ અને બિનઉપજાઉ વિસ્તારોમાં પણ જીવિત રહી શકે. દક્ષિણ અમેરિકાનું મૂળ નિવાસી અને કાંટાળું વૃક્ષ ‘પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા’ પસંદ કરવામાં આવ્યું, કારણ કે તે કઠિન પરિસ્થિતિઓમાં પણ માનવીય હસ્તક્ષેપ વિના વિકસી શકે છે.
સંશોધન દર્શાવે છે કે તે સૂકા વિસ્તારોમાં ઝડપથી ફેલાયું છે
સેન્ટ્રલ એરિડ ઝોન રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના એસ.કે. સક્સેનાના સંશોધન અનુસાર, પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરાને સૌથી પહેલા 1877માં ભારતીય ઉપખંડના સિંધ વિસ્તારમાં લાવવામાં આવ્યું હતું અને ત્યારબાદ તેને દેશના સૂકા તથા ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં વાવવામાં આવ્યું હતું. આ વૃક્ષ પથ્થરાળ, રેતાળ અને બિનઉપજાઉ વિસ્તારોમાં (થાર રણ સહિત) સરળતાથી વિકસી ગયું. સમય જતાં તે ગ્રામ્ય સમુદાયો માટે બળતણના લાકડાનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત બની ગયું અને તમિલનાડુ, ગુજરાત, હરિયાણા અને કર્ણાટક જેવા રાજ્યોમાં વાડ બનાવવા માટે મોટા પાયે તેનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો. આ વૃક્ષે કેટલાક વિસ્તારોમાં રણના વિસ્તરણને રોકવામાં પણ મદદ કરી અને બળતણનું લાકડું એકત્ર કરવું તથા ચારકોલ બનાવવાના માધ્યમથી આર્થિક તકો પણ પૂરી પાડી.
ઝડપથી ફેલાવાને કારણે પર્યાવરણ સંબંધિત ચિંતાઓ
લાભદાયક હોવા છતાં, પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા હવે પર્યાવરણ માટે મોટી ચિંતાનો વિષય બની ગયું છે. પર્યાવરણ સંરક્ષણવાદીઓ અને સંશોધકોએ તેના ઝડપી ફેલાવા અને સ્થાનિક પર્યાવરણીય તંત્ર પર તેની અસર અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. આ વૃક્ષ બિનઉપજાઉ જમીનોમાં વ્યાપક રીતે ફેલાઈ ગયું છે, તેણે મોટી માત્રામાં ભૂગર્ભજળ શોષી લીધું છે અને ખુલ્લા ચરાણ વિસ્તારોને મર્યાદિત કરી દીધા છે. તેના તીક્ષ્ણ કાંટાઓએ મનુષ્યો અને પશુઓ માટે પણ મુશ્કેલીઓ ઊભી કરી છે.
PLOS ONE ના અભ્યાસમાં શું સામે આવ્યું?
PLOS ONE માં પ્રકાશિત એક તુલનાત્મક અભ્યાસમાં પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરાના વર્તનની તપાસ કરવામાં આવી હતી—એક તરફ તેના મૂળ સ્થળ વેનેઝુએલામાં અને બીજી તરફ એવા વિસ્તારોમાં જ્યાં તે વિદેશી પ્રજાતિ તરીકે ફેલાયું છે, જેમ કે ભારત અને હવાઈ. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે પોતાના મૂળ પર્યાવરણમાં આ વૃક્ષ આસપાસના છોડના વિકાસમાં સહાયક હતું, જ્યારે ભારતમાં તેના ફેલાવાથી પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં વનસ્પતિની વિવિધતામાં ભારે ઘટાડો નોંધાયો હતો. સંશોધકોએ તેની તુલના ભારતની મૂળ પ્રજાતિ ‘પ્રોસોપિસ સિનેરેરિયા’ (પ્રોસોપિસ સિનેરેરિયા) સાથે પણ કરી હતી અને જાણવા મળ્યું કે આ મૂળ વૃક્ષની આસપાસની વનસ્પતિ પર ખૂબ ઓછી અસર થાય છે.
મૂળ ઘાસના મેદાનો અને સમુદાયો પર અસર
કચ્છના બન્ની ઘાસના મેદાનો જેવા વિસ્તારોમાં ‘પ્રોસોપિસ જુલિફ્લોરા’ (Prosopis juliflora) ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં ફેલાઈ ગયું છે. તેના કારણે મૂળ ઘાસની ઉપલબ્ધતા ઘટી ગઈ છે, જેના પર પશુપાલક સમુદાયો પોતાના પશુઓ માટે નિર્ભર રહે છે. આ પ્રજાતિને ક્યારેક દુષ્કાળની સમસ્યાના ઉકેલ તરીકે લાવવામાં આવી હતી, પરંતુ હવે તે લાંબા સમયથી ચાલી આવતી પર્યાવરણીય સમસ્યા બની ગઈ છે. જોકે આવક અને રોજગારીના સ્ત્રોત તરીકે તેની ભૂમિકા તેને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને એક જટિલ મુદ્દો બનાવે છે. ભારતમાં લાવવામાં આવ્યા પછી એક સદીથી પણ વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં, ‘વિલાયતી બાવળ’ આજે પણ ચર્ચાનો વિષય છે, જેમાં અનેક સમુદાયો માટે તેના આર્થિક મહત્વ અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓ વચ્ચે સતત તુલના કરવામાં આવે છે.
